PENSIYa TA`MINOTI TIZIMIDA NIMA GAPLAR? Yoxud xayr, «trudovoy»!

267



Yoshi ulg'aygan inson keksalikning ta`minoti haqidagi tashvishlarga berilib qoladi. Ish staji yetarlikmi? Pensiya olish huquqi necha yoshdan beriladi? Shunga o'xshash savollar va tizimda ro'y berishi kutilayotgan o'zgarishlar haqida turli mish-mishlardan yiroq bo'lgan holda javob olish maqsadida “Oila davrasida” muxbiri Shahobiddin Rasulov O'zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi huzuridagi Byudjetdan tashqari pensiya jamg'armasi ijro etuvchi direktori Yorqin Tursunovbilan suhbatlashdi.  

Maqolani to'liq quyida o'qing.

MEHNAT STAJI SOTIB OLINADI…MI?

Pensiya ta`minoti tizimi haqida gap ketganda, bugungi kunda eng ko'p muhokama qilinayotgan mavzu — pensiya yoshining uzaytirilishi bilan bog'liq munozaralar, farazlar… Xo'sh, nafaqaga chiqish yoshi haqiqatdan ham oshadimi? O'zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi huzuridagi Byudjetdan tashqari pensiya jamg'armasi ijro etuvchi direktori Yorqin TURSUNOV shu va boshqa savollarga atroflicha javob berdi.

«Staj qisqarmoqda, pensiya olish esa…»

— Bu haqda hali hech qanday qaror qabul qilingani yo'q, — deydi Yo.Tursunov. Birinchidan, hozir jahon tajribasini o'rganyapmiz. Aslida butun dunyo bu tizimni o'zgartirgan. Eng past yosh bizda. Erkaklarda 60, ayollarda 55 yosh. Ikkinchidan, solidar pensiya tizimi degan tushuncha bor. Ya`ni, bugun ishlab turgan fuqarolarning to'layotgan badali hisobiga hozirgi pensionerlar pensiyasi to'lanadi. Kelajakda ham xuddi shunday: keyingi avlodning badali evaziga sizu biz pensiya olamiz. Hozir har xil variantlar ko'rilmoqda. Aytaylik, pensiya yoshini qo'shni davlatlarga o'xshab mos ravishda 63 va 58 yosh etib belgilash yoki boshqacha tartib joriy etilishi ehtimoldan xoli emas. Bu puxta va chuqur o'ylanadi. Bugun qabul qilinadigan qaror ertaga pensiya tizimiga qanday ta`sir ko'rsatadi, eng muhimi shu.

Deylik, amaldagi yosh qoldi. Prognozlarga qaraganda, 2050 yilga borib aholining o'rtacha umr ko'rishi 80 yoshdan oshadi. Balki bunga 2040 yilda erishiladi. Biroq keyingi paytlarda nafaqaga chiqayotgan fuqarolarimizning ish staji yildan-yilga kamayib bormoqda. Masalan, 2011 yilda tayinlangan pensiyalarda o'rtacha staj 26,8 yil bo'lsa, 2014 yilda 21,6 ga tushdi. 2018 yilda esa 21 yilni tashkil etdi.

O'tgan yili bu ko'rsatkich erkaklarda 24,4 yil, ayollarda 18,2 yilni ko'rsatdi. 2018 yilda 330,5 ming nafar fuqaroga pensiya va ijtimoiy nafaqa tayinlangan bo'lib, 226 ming nafari bevosita yoshga doir pensiya hissasiga to'g'ri keladi. Shulardan 68 foizi to'liqsiz ish staji bilan tayinlangan pensiyadir. 
        Ko'rib turganingizdek, hozirgi staj qonunchilikda belgilangan talabdan kam. Albatta, buning o'ziga yarasha ob`ektiv va sub`ektiv sabablari bor. Odamlar pensiyaga chiqqandan keyin esa pensiya olish davri ko'payib bormoqda. Ayniqsa, ayollarda bu ko'rsatkich 21 yil. Bu yaxshi albatta. Aholining turmush farovonligi, umr ko'rish darajasi oshmoqda. Shunday bo'lishi ham kerak.

Biroq fuqaroning pensiyagacha bo'lgan ish staji kamayib ketaversa yoki nafaqaga chiqqandan keyingi pensiya olish davri uzayib boraversa, ma`lum yillarga borib pensiya jamg'armasining daromadlari xarajatlarni umuman qoplamay qoladi. Shu ma`noda maqsadimiz — pensiya yoshini oshirib, xarajatni kamaytirish emas, balki odamlarni ko'proq ishlashga qiziqtirib, pensiya jamg'armasi barqarorligiga hissa qo'shishini ta`minlashdan iborat. 

Ko'proq ishlab, ertaroq chiqing

Shunday ekan, jamg'armada ayni paytda biror taklif bormi?  
— Pensiya yoshini to'g'ridan-to'g'ri oshirib qo'ymasdan, uni fuqaroning ish stajiga bog'lash masalasi o'rganilmoqda. Deylik, erkak kishi 35 yil ishlagan bo'lsa, unga 59 yoshida pensiyaga chiqish huquqini berish ko'zda tutilgan. Agar 30 yil mehnat qilgan taqdirda 60 yoshda, 25 yil staj uchun 61 yoshda, 20 yil uchun 62 yoshda, 15 yil uchun 63 yoshda, 10 yil uchun 64 yoshda va umuman staj bo'lmasa, 65 yosh etib belgilangan. Xullas, qancha ko'p ishlagan bo'lsa, shuncha erta pensiyaga chiqish imkoni beriladi. 

Endi ayollarga to'xtalsak. Agar 25 yil ishlagan bo'lsa, 54 yoshda, 20 yil staj uchun hozirgidek 55 yoshda, 15 yillik mehnati uchun 56 yoshda, 13 yil uchun 57 yosh, 10 yil faoliyat uchun esa 58 yosh. Umuman ishlamagan bo'lsa, 60 yosh.

Shu o'rinda savol tug'iladi. Yuqorida keltirgan misolingizda erkak kishining ish staji 32 yilni tashkil etsa, u holda nima bo'ladi? 
        — To'g'ri, o'rtada uch yil yetmay qoladi. Ammo fuqaro 59 yoshda pensiyaga chiqmoqchi. Bunday holatda unga qolgan muddat uchun badal to'lab, stajni sotib olish imkonini taqdim etmoqchimiz. Nazarimda, bu adolatli. Ammo odamlar umuman ishlamasdan stajni qo'lga kiritishga qiziqib ketmasligi uchun faqat 5 yildan ortiq bo'lmagan muddatni sotib olishga ruxsat beriladi. 
        Alohida ta`kidlayman, bu shunchaki taklif. Uning taqdiri muhokama jarayonida ma`lum bo'ladi. Bu keng jamoatchilikka taqdim qilinadi.

Aksi bo'lsa, yana boshqa variantlar ko'riladi. Ikkinchi tomondan, amaldagi 55 va 60 yoshda  qololmaymiz. Mazkur qoida 1956 yilda o'rnatilgan va bugungi zamon talablariga javob bermaydi.

Yakka tartibda ishlovchilarni o'ylab…

— Norasmiy sektorda faoliyat yuritadigan, o'zini o'zi band qilgan fuqarolarimiz ko'p. Bunday toifadagi kishilar pensiya jamg'armasiga sug'urta badali to'lasa, u mehnat stajiga kiritilishi belgilangan. Ayni paytda bu borada biror natija bormi?

— Haqiqatan ham oldimizda turgan asosiy vazifalardan biri bunday kishilarni pensiya jamg'armasiga badal to'lab, stajga ega bo'lishini ta`minlashdir. Negaki, bugungi kunda respublikamizda 14,5 million mehnatga layoqatli aholining faqat 5 millioni rasmiy tarzda ishlab, jamg'armaga o'zining ulushini qo'shmoqda. Qolgan 9,5 millioniga ham kelajakda pensiya olish imkoniyatini yaratib berish kerak.

Davlatimiz rahbarining 2018 yil 26 apreldagi qaroriga asosan, 2018 yil 1 iyuldan boshlab, dehqon xo'jaligi va 4 sotixdan kam bo'lmagan tomorqa yerida band bo'lgan yoki ushbu uchastkada qoramol yoxud 50 boshdan kam bo'lmagan parranda parvarishlayotgan jismoniy shaxslar Byudjetdan tashqari pensiya jamg'armasiga yiliga eng kam oylik ish haqining bir barobari miqdorida sug'urta badali to'lasa, sug'urta badali to'langan yil mehnat stajiga kiritiladi.

Yurtboshimizning 2018 yil 7 iyuldagi yana bir qaroriga muvofiq esa, 2018 yil 1 avgustdan boshlab xorijda mehnat faoliyatini amalga oshiruvchi fuqarolarimiz jamg'armamizga eng kam ish haqining 4,5 (to'rt yarim) baravari miqdorida yillik sug'urta to'lovlarini ixtiyoriy ravishda to'lash tartibi joriy etildi. Ushbu to'lovlar amalga oshirilgan davrlar belgilangan tartibda davlat pensiyalarini tayinlash uchun mehnat stajiga qo'shiladi.
          

Boqimandaliksiz tizim

Prezidentimiz 2018 yil 28 dekabrdagi Oliy Majlisga  Murojaatnomasida pensiya va nafaqalarni tayinlash hamda to'lash tartibini qayta ko'rib chiqish, ushbu tizimni tubdan isloh qilish zarurligi ta`kidlangan edi. Shu munosabat bilan, bugungacha nima ishlar qilindi? 

— Darhaqiqat, Prezidentimizning Murojaatnomasidan kelib chiqib, 2019 yil 1 oktyabrga qadar  «O'zbekiston Respublikasida fuqarolarning davlat pensiya ta`minoti tizimini isloh qilish» Konsepsiyasini ishlab chiqishimiz kerak. Endi ushbu hujjat qanday bo'ladi, degan savol tug'ilishi tabiiy. Konsepsiya eng muhimi, adolatli, odamlarda boqimandalik kayfiyatini keltirib chiqarmaydigan, ularni ko'proq ishlab katta miqdordagi pensiya olishga undaydigan tizim bo'ladi.

Konsepsiya doirasida 1993 yilda qabul qilingan «Fuqarolarning davlat pensiya ta`minoti to'g'risida»gi qonun ham qayta ko'rib chiqiladi. Balki u butunlay yangi tahrirda bo'lishi ham mumkin. To'g'ridan-to'g'ri amal qiladigan normalar kiritiladi. Uning moddalari ketidan bir qancha normativ-huquqiy hujjat ishlab chiqish zarurati qolmaydi. Qonunosti hujjatlar soni minimumga keltiriladi. Shunda u har xil talqinlar bo'lmaydi, bir-biriga zid holatlar uchramaydi.

Ayni paytda Konsepsiyaning dastlabki varianti tayyor. U avval kelishish uchun vazirlik-idoralarga yuboriladi. So'ng hujjat umumxalq muhokamasiga qo'yiladi. Aholi qanday o'zgartish va qo'shimchalar kiritish lozim deb topsa, bu ham albatta, inobatga olinadi.

Xayr, «trudovoy»!

  — Pensiya tizimida odamlarga foydasi tegadigan yana qanday yangiliklar kutilmoqda?

— Eng asosiylari haqida gapirsam. Birinchidan, pensiya va ijtimoiy nafaqalarni Davlat xizmatlari markazi orqali tayinlash davlat xizmatini yo'lga qo'yish. Buning me`yoriy-huquqiy hujjati Adliya vazirligi bilan hamkorlikda shu yil 1 iyulgacha ishlab chiqiladi. Bundan tashqari, mehnat daftarchasidan voz kechib, o'rniga ID karta joriy etish masalasi kun tartibida turibdi.

Shu bilan birga, pensiya jamg'armasining tuman (shahar) bo'limlari tomonidan guvohnoma berish mexanizmini bekor qilish ko'zda tutilgan. Bu ortiqcha qog'ozbozlikning oldini oladi.

Va nihoyat, arxiv bilan elek­tron ma`lumot almashishni yo'lga qo'yish. Bugungi kundagi eng katta muammo shu. O'ylashimcha, bu masala bir-ikki yilda hal bo'ladi. Shundan keyin fuqarolarimizda «spravka» uchun yugur-yugur bo'lmaydi. Faqat ariza beradi, hujjatlarni tutqazadi, tamom.

Shahobiddin RASULOV,

«Oila davrasida» muxbiri

2019 yil 14 fevral, 6-son

“Oila davrasida” gazetasi

Boshqa xabarlar