BU XABAR MENGA KERAKMI, UNI KIM TARQATYaPTI?

112

Bugungi kunda hayotimizni ijtimoiy
tarmoqlarsiz tasavvur qilish qiyin.Biron
bir ma`lumotni topish, yangiliklardan xabardor bo'lish uchun darrov internetga
ulanamiz. Ijtimoiy tarmoqlarning muloqot maydoni kengligi, axborot almashish
tezligi va boshqa qator qulay jihatlari juda ko'p, shuningdek, salbiy tomonlari
ham talaygina. Undan kim nima maqsadda foydalanadi? Asosiy savol ana shunda. Jurnalist
Sa`dullo Tursunovning maqolasida soha
mutaxassislarining shu haqdagi fikrlari bilan
tanishasiz.

Maqolani to'liq quyida o'qing.

GLOBAL KENGLIK

yoxud ijtimoiy tarmoqlarning vazifasi odamlarni
ayirmoq…mi?!

Facebook orqali 17 daqiqalik jonli efir

O'tgan
hafta Yangi Zelandiyaning Kraystcherch shahridagi ikki masjidga bir guruh buzg'unchi
kimsalar tomonidan qilingan hujum oqibatida ko'plab musulmonlar halok bo'lgani
butun dunyo diqqat markazida turibdi.  Mamlakat bosh vaziri Jasinda Ardern milliy televidenie
orqali chiqish qilib, ushbu hunrezlik Yangi Zelandiya tarixidagi eng qorong'u
kunlardan biriga aylanganini ta`kidlab, mazkur qabihlik “shafqatsizlikning o'ta
dahshatli ko'rinishi”, deb atagan.

O'sha kunlari kriket bo'yicha Bangladesh terma jamoasi a`zolari ham ushbu mamlakatda bo'lgan. Ular baxtli tasodif bilangina omon qolishgan. E`tiborlisi, otishma vaqtida sportchilarni masjiddan bor-yo'g'i 50 metr masofa ajratib turgan.

Xunrezlik tashkilotchisi avstraliyalik 28 yoshli Brenton
Tarrant Al-Nur masjidiga amalga oshirilgan hujumni ijtimoiy tarmoqlarda,
xususan, Facebook orqali jonli translyasiya qilib, 17 daqiqa davomida jonli efirga
uzutgani — inson zotiga yarashmagan harakatdir. Afsuski, global tarmoqlar bu kabi
manfur kimsalarning qo'poruvchilik harakatlarini muvaffaqiyatli amalga oshirish va
uni butun dunyoga tezkorlik bilan namoyish etish, orqali odamlar ko'ngliga vahima
va g'ulg'ula solish imkonini ham bermoqda.

Bas, jim bo'l! Sen yolg'onchisan!

Ijtimoiy tarmoqlarning qulayliklarining sanab adog'iga
etish qiyin.  Ammo tanganing ikkinchi
tomoni ham bor. Afsuski, istagan odam istagan odamini ushbu tarmoqlar orqali
haqorat qilishi, masofadan turib, turli bo'htonlar yog'dirishi, qolaversa, shunchaki
o'zining shaxsiy fikrini bildirganlarni noto'g'ri talqin etib malomatga qoldirishi
odatiy holga aylandi. Virtual olamddagi biror mavzuga bildirilgan munosabat,
mulohaza ortidan jamiyatdagi odamlar ikkiga bo'linib, bir-birlariga bor
qahr-g'azablarini sochishga urinmoqdalar. Birovning fikriga nisbatan toqatsizlik,
ba`zi “dindor”lar tomonidan bilib-bilmay insonlarni kofirga chiqarish, “Bas, jim
bo'l! Senga kim qo'yibdi gapirishni?! Sen yolg'onchisan! Mening gaplarim haq” kabi
bo'lar-bo'lmas iddaolarni aytish avjiga chiqdi. E`tiborlisi, ijtimoiy tarmoqlar
orqali bildirilgan biror fikr (u xoh to'g'ri yoki noto'g'ri bo'lsin) orqali butun
boshli ommaning kayfiyatiga ta`sir qilish mumkin bo'lib qoldi. Jumladan, so'nggi
haftalarda Facebookda diniy va vijdon erkinligi bilan bog'liq masalalar yuzasidan
bo'lgan tortishuvlar, kelishmovchiliklar va buning ortidan kelib chiqqan turli
tushunmovchiliklar yuqoridagi so'zlarimizga isbot bo'la oladi. Bu salbiy holatlar esa turgan gapki, tashqaridagi tinch
va osuda hayotimizni ko'ra olmayotgan, xalqimizning har bir quvonchli kunini
iztirob bilan qabul qiladigan insonlar tegirmoniga suv quymoqda.

“Oynani yopish” — yechim emas

Taniqli
hind siyosiy arbobi Maxatma Gandining shunday so'zlari bor: “Men uyimning deraza
va eshiklarini mahkam berkitib o'tira olmayman. Chunki unga toza havo kirib turishi
kerak. Va shuning barobarida eshik va derazalarimdan kirayotgan havo dovul bo'lib,
xonadonimni ag'dar-to'ntar qilib, o'zimni yiqitib tashlashini ham xohlamayman”.

E`tiborlisi, ancha yil avval yangragan bu so'zlar hali ham o'z dolzarbligini yo'qotgan emas. Darhaqiqat, bugun o'zimizni tashqi xavf-xatarlardan himoya qilish uchun siyosatchi aytganidek “oyna”ni yopib qo'ya olmaymiz. Agar shunday qilsak, zarur bo'lgan “toza havo”dan butkul mahrum bo'lamiz. Xo'sh, unda nima qilmoq kerak?


Tan olish lozim, oxirgi vaqtlarda milliardlab foydalanuvchilarga ega bo'lgan ijtimoiy
tarmoqlardan millatlarni yo'q qilish, voyaga yetayotgan yosh avlodni asriy
an`analaridan voz kechib, keng ta`sir doirasiga ega zararli oqimlar o'zaniga
tortish, kishilarni ma`naviyati va shaxsiyatiga qaqshatqich zarba berish maqsadida foydalanilayotgani
barchamizni jiddiy tashvishga solmoqda, — deydi Janubiy Koreyaning Yonsey universiteti magistranti Shuhrat SATTOROV. —
Qolaversa, hukumat faoliyati xususida ig'vo tarqatish, siyosiy shaxslar va mansabdorlarning
nufuziga salbiy ta`sir yetkazuvchi materiallar tayyorlash hamda ularni internetda
ommalashtirish urfga aylanmoqda. Ayniqsa, ijtimoiy tarmoqlarda biror masala
ustida tortishib qolgan insonlar o'ziga tarafdor to'plash, fitna tarqatish va
oxir-oqibat jamiyatda keskin qarama-qarshiliklarning kelib chiqishiga sababchi bo'layotgani
achinarli xol. Uzoqqa bormaylik, yaqin 5-6 yil avval Yevropa va Afrikaning ba`zi
mamlakatlaridagi turli rangdagi inqiloblar, ommaviy tartibsizliklar ham aynan
internet va ijtimoiy tarmoqlar orqali harakatga keltirilgan. Shu o'rinda haqli
savol tug'iladi: bu kabi salbiy targ'ibotlardan, g'araz niyatli insonlarning
tuzog'idan yurtdoshlarimizni qanday himoya qilish mumkin? Muammoning yechimi sifatida eng
avvalo, diniy idora va diniy ulamolarning ijtimoiy tarmoqlardagi shaxsiy
sahifalarini tashkil qilish va muntazam yuritish, yurtimizda ro'yxatdan o'tgan
masjidlarning internetdagi sahifalari orqali dinni va diniy g'oyalarni to'g'ri
targ'ib qilish darkor. Bundan tashqari, ota-ona va farzand o'rtasidagi muloqotni
mustahkamlash, yoshlarning internetdagi faoliyatini nazorat qilish hamda vaqtlarini
mazmunli o'tkazishlariga xizmat qiladigan milliy kontentni kengaytirish, eng
asosiysi, global tarmoqdan foydalanish, ma`lumot va axborotni qayta ishlash va
tarqatish, messenjer va ijtimoiy tarmoqlarning yurtimizdagi faoliyatini
muvofiqlashtirish bo'yicha qonunchilik, me`yoriy-huquqiy asosni kuchaytirish lozim.

Muammo aniq, ammo yechim…

– Ijtimoiy tarmoqlar nafaqat o'zaro muloqot vositasi, balki
boshqaruv, axborot almashish, tadbirkorlik yuritish, fikr va tajriba almashishda ham
qo'l kelmoqda, – deydi taniqli bloger
Sanjar RUSTAMOV
. – Ammo shu o'rinda global tarmoqlardan kelayotgan xavf-xatarlarni
ham e`tibordan chetda qoldirish yaramaydi. Jumladan, undagi kiberbulling, soxta
xabarlar (fake news), trolling, fishing (kiber firibgarlik), xakerlik,
intellektual mulk o'g'irligi va boshqa tahdidlar mavjudligini unutmaslik lozim. Shuningdek,
ijtimoiy tarmoqlar terrorchi va buzg'unchi kimsalar, xakerlar, sanoat josuslari,
firibgarlar, o'g'ri va bosqinchilar, odam savdogarlari, uyushgan jinoyatchilar va boshqalarning
ham muloqot va jinoyat quroli bo'lib qolmoqda. Shunday ekan, hukumat tomonidan bu
borada tegishli choralar amalga oshirilishi lozim.

Ta`kidlash joizki, turli media vositalari orqali ijtimoiy tarmoqlarni qoralash, yomonotliq qilish yoki ularni cheklash va taqiqlashga chaqirish mutlaqo noto'g'ri. Aksincha, ijtimoiy tarmoq va mobil messenjerlardan to'g'ri foydalanish, kibertahdidlardan himoyalanish yo'llarini taklif qilish maqsadga muvofiq. Chunki, ming taqiqlagan yoki yomonlagan bilan odamlar internetdan voz kechmaydi. Qolaversa, siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy hayotda bunday tamoqlarga ehtiyoj juda kuchli.

Xulosa o'rnida

Ta`lim muassasalarida kibersavodxonlik darslarini
yo'lga qo'yish orqali farzandlarimizga bolalikdan ijtimoiy tarmoqlardan to'g'ri,
maqsadli va me`yorida foydalanish ilmini o'rgatish muammoga qarshi kurashishda katta
samara beradi. O'quvchilar ongida axborotlarni qabul qilish, saralash, tahlil qilish
va to'g'ri xulosa chiqarish ko'nikmasi shakllantirilishi lozim. Yoshlarimiz duch kelgan
axborotni “iste`mol” qilib ketavermaslik joiz. Bunday xabarlar ta`siriga tushib
qolish emas, balki zararli ma`lumotlarga nisbatan tanqidiy munosabatda bo'lish,
xabarlar manbasi bilan qiziqish, to'g'ri yoki noto'g'ri ekanini tekshirish, tahlil
qilishni o'rganishlari zarur. Farzandlarimiz ongida har qanday axborot qarshisida
“Bu xabar menga kerakmi, uni kim tarqatyapti?”, “Menga uning qizig'i bormi,
ortida qanday maqsad, kimlarning manfaatlari bor?”, degan savollar uyg'onishi
lozim.

Biz internet va ijtimoiy tarmoqlarni yaxshi yoki yomon
deyish fikridan mutlaqo yiroqmiz. Maqsadimiz unib-o'sib kelayotgan
farzandlarimizni to'g'ri yashashga, ularni yurtga sadoqat, ona Vatanga muhabbat
ruhida tarbiyalashga, erkin fikrli shaxs bo'lishga chaqirmoqchimiz, xolos. Qolgan
xulosalar o'zingizga havola.

Sa`dullo TURSUNOV,

jurnalist

2019 yil 22-28 mart, 15-son

«Mahalla»
gazetasi

Boshqa xabarlar