MUVAFFAQIYaT DEGANI – MAHRUMIYaT…MI?

369

Filologiya fanlari doktori, kuyunchak ustoz, tengsiz
ijodkor Ibrohim Haqqul xislatlarining sanab adog'iga yetish mushkul. Uni san`atning
chinakam himoyachisi sifatida e`tirof etish mumkin. Olimning sermahsul ijodida o'z aksini
topgan chuqur mushohadaga undovchi mulohazalarini o'qigan borki, tafakkur qiladi.
Hayotdan, yashashdan asl maqsadni anglaydi…

Shunday
fikrlar
ni quyida o'qiysiz.

 

Ibrohim HAQQUL: “O'QIMASAM, O'LIB QOLAMAN!”

Benazir
ijodkor, fidoyi ustoz
, chinakam san`at muhofizi…

Bunday
so'zgar nisbatlarni hech ikkilanmasdan uchga-to'rtga ko'paytirsangiz ham, Ibrohim
Haqqul haqidagi munosabatingiz kamtardek tuyulaveradi.

Serg'ayrat olim, filologiya fanlari
doktori Ibrohim Haqqulning ijod yo'liga nazar tashlar ekansiz, turli suronli
davrlar, faraxbaxsh onlar va mashaqqatli izlanishlar – bari-barisida ichki bir
yuksak fenomen barq urib turadi. Qat`iy, o'tkir, kuyunchak, jonfidolikka yo'g'rilgan
samimiy va achchiq mulohazalari esa shu qadar tiniqlik ifoda etadiki, ular yillar
sayin tobora ma`naviy quvvatga kira bormoqda.

Biz mushtariylarimizning sevimli ruknida
bu gal ijodkorning ana shu ruhdagi izlanishlari hosilasi, adabiy-badiiy tadqiqi
o'laroq ungan sara fikrlarining ayrimlarini qisqa satrlarda e`tiboringizga
havola qilmoqni lozim topdik.

***

Yozuvchining tayanadigan tog'i, ishonadigan bog'i uni so'zlashga, o'ylash va dunyoni anglashga o'rgatgan ona tilidir. Milliy tilining go'zalligini idrok qilolmagan ijodkor boshqa hech bir go'zallikni teran idrok etolmaydi. Nafosat tuyg'usi – til tuyg'usidan boshlanadi. Ona tilining tabiatini yaxshi bilgan kishi o'z millatining tabiati, milliy zavqini ham yaxshi anglaydi. Tilning ruhi – xalqning ruhi ekani buyuk bobolarimiz tomonidan bejiz ta`kidlanmagan. Ijodkorni sayoz fikrlash, bachkana his-tuyg'ularni qog'ozga ko'chirishdan eng avvalo til muhofaza qiladi. Tilga javobgarlik – so'z, tasvir, uslubga javobgarlik demak. Bir ma`noda iste`dod – so'zga jon bag'ishlash, o'lik so'zni ham tiriltirishdir. Iste`dodsizlik esa buning aksi – hatto tirik so'zni ham o'ldirish.

***

Millat farovonligi, davlat ravnaqini
ta`minlaydigan ikki buyuk kuch va asos mavjud: biri – shaxsiyati butun hukmdor,
ikkinchisi – ma`murlik manbai bo'lmish iqtisod. Hukmdor irodali, serg'ayrat
bo'lmasa, iqtisod o'nglanmaydi. Iqtisodi nochor mamlakatda hech bir soha, ilm-fan,
madaniyat va san`at ham taraqqiy topmaydi.

***

Jadidlarning bir qanoti publisis­tika,
bir qanoti siyosat edi, adabiyot esa vosita bo'lgan.

***

Ma`lumki, ilm-fan, ma`rifat nuri so'ngan
mamlakatda chin ziyoli emas, balki chala ziyoli yoki ziyolinamolar ko'pa­yib ketadi.
Ulug' shoirimiz Cho'lpon ularni ziyoli emas, ziyonlilar deb atagan. “Bizda bir xil
kishilar bor, – degan edi Abdulla Qodiriy, – ya`ni ziyolinamolar. O'zlari amalda
bir pullik ish qilmaydilar, ammo og'izda ko'cha sasitib, hasratlanib” yuradilar. O'z
shaxsiy rohatini ko'zlab, qayg'usiz, g'oyasiz kun kechiruvchi nochor, noshud va o'lguday
qo'rqoq ziyolinamo kishilar barcha zamonlarda ham millat manfaatini faqat og'izda
himoya qilgan, xolos.

***

Hayotdan adabiyotga, adabiyotdan hayotga
borish ayni bir yo'l emas. Adabiyotning bosh vazifasi va tub mohiyatini chuqur
tushunmay hayotdan bahs yuritadigan ijodkorlar bo'lganidek, hayotning asosiy talabi
va boqiy haqiqatlarini teran anglamay turib adabiyotga xizmat qilishni ko'zlagan
qalam sohiblari ham ko'p uchraydi. Iste`dod faqat adabiyotda sinalmaydi, uni hayot
ham sinovdan o'tkazadi. Aslida, ijodkor kuch-quvvati, shijoati va mahoratini
namoyish aylaydigan chinakam sinov shu. Inson taqdirini hayot ko'zgusida, hayotni
inson qismati orqali aks ettirishni eplagan har bir san`atkor buni albatta
o'ylaydi.

***

Adabiyot taqdiri yurt va millat taqdiri
bilan uzviy bog'liq. Millat ruhi butun murakkabligi va ziddiyatlari bilan avvalo
adabiyotda aks etmog'i lozim. Millatning qalb dardlariga ham dastlab adabiyot
malham topadi. Chunki xalqning yashash zavqi susaysa – g'ayrati susayadi.
Ma`naviy-ruhiy g'ayrat pasaysa – fikr va tashabbus to'xtaydi. Bunga birinchi
navbatda adabiyot mas`ul. 

***

Er yuzida taraqqiyotning ulkan yutug'i
sifatida davlat paydo bo'lganidan buyon ilm va ijod ahli uni boshqarishda faol
ishtirok etgan. Hozir ham shunday. Umuman olganda, buning yomon tomoni yo'q. Yomon
bo'lsa, nafs va ta`mani iste`dodi, erki va ijodidan afzal bilgan olim yoki
ijodkorga yomondir. Vijdonga xilof yo'llardan yurmasa, adabiyot, san`at, ilm-fan
rivojiga xizmat qilsa, mabodo o'zi yozishdan to'xtasa ham boshqalarning yo'lini
to'smasa – nimaga amaldan qochish, martabadan kechish kerak? Afsuski, adabiyot bilan
mansabning “boshini qovushtirish”, ikki jabhada bir zaylda ilgarilash ham oson
emas.

Bir misol. XIX asrda yashab o'tgan Tols­toy familiyali yana bir rus adibi bor. U kiborlar muhitidan chiqqan. Boy-badavlat bo'lgan. Alisher Navoiy Husayn Boyqaroning bolalik do'sti bo'lganidek, Tolstoy ham rus podshosi Aleksandr Ikkinchining yoshlik o'rtog'i edi. Aleksandr taxtga chiqqanidan so'ng ham ular o'rtasidagi do'stlik aloqalari uzilmagan. Tolstoy yosh hukmdorning hamsuhbati va mulozimi sifatida adabiyot vakillarining foydasini ko'zlab ancha-muncha xayrli ishlarni amalga oshirgan. Ammo u imkoniyat tanqisligini har kun va har soatda sezib turgan. 1864 yili podshoh undan adabiyot sohasida bo'layotgan ishlar, ijodkorlarning ahvoli haqida so'raganda, u “Chernishevskiyga nohaq jazo berilgani uchun aza tutilayotir”, deydi. Aleksandrning fe`li buzilib, “Bilib qo'y, Tolstoy, bundan buyon hech qachon Chernishevskiy to'g'risida menga og'iz ochmaysan!” deydi. Sho'rlik adibning ixlosi qaytadi va bunday deydi: “Men san`atkor bo'lib tug'ilganman, biroq hozirgi shart-sharoit va mening turmush tarzim san`atkorlik ilhomiga izn bermaydi. …Hamma yoqdan xizmat, mansab, vismundir, rahbariyat va shunga o'xshash so'zlar eshitilib turganda san`at uchun nima ham qila olardingiz?”

***

Adabiyotning irodasi, sabr-bardoshiga
balli! Axir, unda ham otalik, onalik tuyg'usi bor. Har bir iste`dod – uning
nuridiydasi, umidi va ishonchi. Yo'qotishlar, ajralishlar, yangi-yangi musibat
adabiyotga qanday ta`sir o'tkazgan, qalbini qandoq ezgan – bu haqda so'zlash ham
qiyin.

***

Bu dunyoda har bir yutuq va muvaffaqiyat
o'zicha qurbon talab qiladi. Nimadandir kechilsa, nimagadir erishiladi. Nimanidir
saqlab qolsangiz, nimanidir boy berasiz. Xullas, muvaffaqiyat degani –
mahrumiyat, mahrumiyat degani – muvaffaqiyat bo'lmog'i mumkin.

***

“Vatandosh bo'lmasa, vatan bo'lmaydi”,
deydi Ibn Arabiy. Demak, har qanday vatanning tarixi, buguni va kelajagi
vatandoshlik tuyg'usining qanday shakllangani, nechog'liq kuch-qudratga ega ekaniga
bog'liq. Haqiqiy vatandosh­likdan doimo maslakdoshlik tug'iladi. Bunday
maslakdoshlik esa o'zni anglash va o'ziga ishonishga, hech narsadan cho'chimay, qo'rqmay
yashashga ruhlantiradi. Har qanday o'tkinchi hislar, g'arazli muddao va da`volar
vatandosh­lik tuyg'usi ta`sirida juda xunuk va past, bag'oyat so'nik ko'rinadi.
Chinakam vatandoshlik tuyg'usigina ko'ngildan ko'ngilga yo'l ochadi, el-yurt dardini
vijdon dardiga, hurriyat ishqini hayot mazmuniga aylantiradi. Mana shunga
erishilmasa, vatandoshlik hissi quruq gap bo'lib qolaveradi. Natijada avomlik,
nodonlik va soxtakorliklar avj oladi.

***

O'zini qaysi din, qaysi mazhabga mansub
bilmasin va o'zini kim deb hisoblamasin, baribir avomning dini, mustahkam
e`tiqodi bo'lmaydi. U Xudodan emas, boshida qilich qayrab turgan bandasidan
qo'rqadi. Xoliqni sharaflab, maxluqning poyiga bosh egadi. Uning qoshu qabog'i va
hukmiga qarab yuguradi, yeladi. Mamlakat boshiga bosqin ofati, mazlumlik
kulfatlari yog'ilganda, nomusu or uchun maydonga chiqish zarurati yuzaga kelganda nodon
dindor ham, g'ofil dahriy ham adolatni emas – zulmni, odillikni emas –
zolimlikni, haqiqatni emas – yolg'on va qalloblikni yoqlaydi. Chor bosqini
zamonlarida ham xuddi shunday bo'lgan. Kelgindilarga yurtimizning qo'l-oyog'ini
bog'lab berishda peshqadamlik qilganlar kimlar? Peshvo bo'lganlar kim? Faqat siyosat
arbobi va amaldorlarmi?..

***

Ulkan yozuvchi, agar haqiqatan ham
san`atkor bo'lsa, mayda hissiyotlarga berilmaydi. Bunga jahon adabiyotidan ko'plab
misollar keltirish mumkin. Mana, buyuk rus adibi Lev Tolstoyni olaylik. Uning
boy-badavlat kishi bo'lganini hamma biladi. Lekin yozuvchining atrofidagi
qashshoqlik, kambag'allik unga behad yomon ta`sir o'tkazgan, uning ko'nglini ezib,
ruhini yanchgan. Ellik yoshlarida Tolstoy ongida kutilmagan evrilish sodir bo'ladi: u
hayotidan, qilayotgan ijodiy ishlaridan qoniqmay qoladi. Atrof-muhitni aqlga
sig'mas kulfat, baxtsizlik qurshab yotgan bir zamonda o'tirib olib roman yozish –
g'irt bema`nilik, degan qarorga keladi. Va badiiy ijodni vaqtincha to'xtatib,
xalqning og'ir ahvoli haqida otashin publisistik maqolalar yoza boshlaydi. Bu
maqolalar jamiyatdagi ijtimoiy adolatsizlikka nisbatan nafrat va g'azab hissi
bilan to'liq edi.

***

Iste`dodli ijodkor iste`dodsizlik bilan
aslo chiqisha olmaydi. Chunki haqiqiy iste`dod – adabiyotning sergak posboni.
Adabiyotni iste`dodsizlar xurujidan iste`dod sohiblari muhofaza etmasa, boshqa
hech kim himoya qilolmaydi.

***

U yoki bu voqea-hodisa tasvirlanganda,
bir kun ular ko'proq tarixiy xotira “mulki” sifatida eslanishini hech bir shoir yo
yozuvchi o'ylab o'tirmaydi. Biroq vaqt zamonga ta`siri va hukmini o'tkazganidek,
davr va zamon ham moziy sarhadlaridan ortda qolgan narsalarni oldinga qarab
sudramaydi. Bevosita, inson va millat qismatiga bog'liq tarix esa, qay bir
darajada bo'lmasin, avlodlarda qiziqish uyg'otadi. Aks holda o'tmish bilan kelajak,
ajdodlar bilan avlodlar orasidagi axloqiy, madaniy, ma`naviy aloqalarda
uzviylik, vobastalik bo'lmas, har avlod o'zi bilganicha yashab, boshi adashish va
tanazzuldan chiqmasdi.

***

Men o'qimasam, o'lib qolaman.

2019 yil 4 aprel, 13-son

XXI Asr
gazetasi

Boshqa xabarlar