“TANQID HECh KIMGA HAM YoQMAYDI. AMMO…”

188


“Hurriyat” muxbiri O'zbekiston Milliy axborot agentligi — O'zA bosh direktori Abdusaid KO'ChIMOV bilan tashkilot faoliyati, bugungi o'zbek matbuotidagi o'zgarishlar, jurnalist mas`uliyati, jamiyatimizdagi ulkan yangilanishlar bilan bir qatorda ayrim muammolar xususida suhbatlashdi.

—        Abdusaid aka, suhbatimiz avvalida O'zA faoliyati haqida qisqacha to'xtalib o'tsangiz?

        Har bir mustaqil davlatda boshqa ommaviy axborot vositalari qatorida uning rasmiy axborot agentligi ham bo'ladi. Masalan, Xitoyda “Sinxua”, Turkiyada “Onado'li” yoki Qozog'istonda “Kazinform” kabi. O'zbekiston Milliy axborot agentligi O'zbekiston Respublikasining markaziy davlat axborot agentligi bo'lib, uning axborot sohasidagi faoliyati respublika va xorijiy mamlakatlarning keng doiradagi o'quvchilariga mo'ljallangan. O'zA O'zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi, O'zbekiston Respublikasi Prezidenti, Vazirlar Mahkamasining mamlakat ichki va tashqi siyosatidagi eng muhim masalalarga taalluqli rasmiy hujjatlarini, bayonot va axborotlarini tarqatadi. O'z faoliyatida O'zbekiston Respublikasi Konstitu­siyasi va qonunlariga, Prezident farmonlari va qarorlariga, Vazirlar Mahkamasining qarorlari va farmoyishlariga, mamlakatimiz ishtirok etadigan ommaviy axborot vositalariga doir xalqqaro shartnomalarga, boshqa hujjatlarga amal qiladi. Agentlik 1992 yil 5 fevralda sobiq sho'rolar tuzumi davridagi TASSning O'zbekistondagi bo'limi — O'zTAG negizida tashkil etilgan.

Bu tashkilot uzoq yillar mobaynida rasmiy idora tarzida faoliyat ko'rsatgan. Keyingi yillarda jurnalistlarimiz hayotning ichiga kirish, odamlarni qiziqtirayotgan masalalarni ko'tarish, ularning o'y-tashvishlarini mat­buotga olib chiqish, Prezident qarorlarining joylardagi ijrosi bo'yicha ham tahliliy-tanqidiy materiallarni keskin ko'paytirdi. Bu — katta o'zgarishlarning boshlanishi.

—        O'zA ijodiy faoliyatidagi bunday o'zgarishlar e`tiborga molik, albatta. Ammo Agentlik faoliyatini bugungi kun talabi darajasida yanada jonlantirish uchun yana nimalar qilinishi kerak, deb o'ylaysiz?

        Yillar davomida bitta yo'lda yurgan poezd o'rniga zamonaviy tez yurarini qo'yish uchun avvalo temir yo'l relslarini almashtirish zarur bo'ladi. Keyin, yangi yo'lda, misol uchun, “Afro­siyob”ni yurgizish uchun malakali muhandislar, mutaxassislar kerak. Bizda ham shunga yaqin holat mavjud. Islohotlar davom etmoqda. Yangi davrga moslashayapmiz. Odam to'qishib-to'qnashib voyaga yetgani kabi asta-asta yo'l topishga intilayapmiz. Jurnalistlarimiz  bugun istalgan mavzuda yozayapti. Kecha aytolmagan haqiqatlarni aytayapti, yolg'onning qo'li qisqarib borayapti. Veb-saytimizni mamlakatimizdagi ancha tanilgan saytlar qatorida, deyish mumkin. Tanlov asosida yangi kadrlar ishga olinmoqda.

Hamma sohada bo'lgani kabi O'zAda ham iste`dodli jurnalistlarga ehtiyoj juda katta. Iste`dodlar esa har qadamda uchramaydi. Iste`dod — noyob hodisa. Ularni topish, asrash, tarbiyalash kerak. Ammo iste`dodsizlar ham hech qachon qo'l qovushtirib o'tirmaydi. Ulardan birdaniga qutulishning iloji yo'q.

—        Lekin O'zA haqida “monopol axborot tarqatuvchi”, degan qarashlar ham yo'q emas. Umuman, tanqidga munosabatingiz, aytaylik, Sizni tanqid qilishsa, qanday qabul qilasiz? Axir, to'g'ri gap tuqqaningga ham yoqmaydi, deyishadi…

        Shu savolingizga javobni aynan “tanqid” masalasidan boshlasam. Ha, albatta, tanqid, ya`ni, hatto o'rinli bo'lsa ham, achchiq bo'ladi. Tanqidni ko'tarish oson emas. U hech kimga ham sariyog'day yoqmaydi. Ammo bobolarimiz bekordan-bekorga tanqid — kelajakning mevasi, deyishmagan. Tanqidning o'zi achchiq, mevasi shirin. Tanqіidni hurmat qilish, yoqmasa ham qabul qilish kerak. Aslida tanqiddan emas, maqtovdan qochgan yutadi. Negaki, o'rinli tanqiddan ko'ra, noo'rin, soxta maqtov xavfliroqdir. Ardoqli shoirimiz Abdulla Oripov: “Bir mahallar otar edik, osar edik, Endi bo'lsa, maqtab-maqtab o'ldiramiz” deganida qancha ma`no borligini bir o'ylab ko'ring. Tanqidni mensimaslik va maqtovga mahliyo bo'lish ko'pincha nafaqat bir odamning, balki butun boshli tashkilotning ham oyog'iga bolta urishi mumkin. Tanqidga bepisandlik yoki e`tiborsizlik turg'unlikni paydo qiladi. Ko'tar-ko'tar, ura-ura va hokazolar urchiydi. Natijada yasamalik, yolg'onchilik minbarni egallaydi. Bu jamiyat rivoji yo'lidagi g'ovdir.

Monopoliya masalasiga kelsak, O'zA O'zbekistondagi informasiya bozorining “bozorqo'mi” emas, u rasmiy ma`lumot va xabarlarnigina tarqatadi. Buni O'zAning o'zi yaratgan emas yoki kimdandir talab qilib, tortib ham olgani yo'q. Bu hukumat qarori bilan rasman e`tirof etilgan va mazkur tashkilotga vazifa sifatida yuklangan.  Umuman, hozirgi zamonda axborot tarqatishda monopolist bo'lish  ancha qiyin. Yer yuzining u burchidagi yangilik bir zumda bu burchiga yetib boradi. Informasiya g'ij-g'ij, bir-biridan ko'p. O'zimizda ham, misol uchun, davlatimiz rahbari bir joyga safarga boradigan bo'lsa, O'zAdan oldin boshqa veb-saytlar xabar bera boshlaydi. To'g'ri, ba`zan ular tarqatayotgan axborotlarda aniqlik yetishmaydi yoki biroz shoshma-shosharlik holatlari uchrab turadi. Demoqchimanki, bugun bir tashkilotning axborotni monopoliya qilishi uchun ehtiyoj yo'q. O'zAni shu yo'nalishda tanqid qilayotganlar haqidagi fikrimni bilmoqchi bo'lsangiz, bu ba`zi axborotlarni o'z vaqtida topolmaslikdan, ayrim ma`lumotlarni olishda ularda tajriba yetishmasligidan bo'lishi mumkin. U yog'ini so'rasangiz, O'zAning o'zi ham gohida boshqa saytlardan ma`lumot olib turadi. Xulosa shuki, bugun jurnalistman deganga ko'cha to'la axborot. Kerak-nokeragini tanlash bu — boshqa masala.

—        Bugungi kunda ayrim xususiy nashrlar va ijtimoiy tarmoqlarda ba`zan kurakda turmaydigan axborotlar, hatto har xil mish-mishlarning ham e`lon qilib yuborilayotganiga guvoh bo'lib turibmiz. Bu erkin jamiyat va erkin matbuotda uchraydigan holatmi yo didsizlik?

        O'zini ommaviy axborot vositasiga aloqdorman deb hisoblagan har qanday gazeta-jurnal, teleradio kanal, veb-sayt, u norasmiy yoki rasmiy manba bo'ladimi, davlat yoki nodavlat tashkiloti bo'ladimi, mish-mishning ortidan ergashsa, mish-mish bilan obro' topaman desa, yutqazadi. Ikkinchidan, tegishli manbaa­lar tomonidan tasdiqlanmagan, hozirgi zamon tili bilan aytganda, feyk — yolg'on axborotlarni tarqatish — qonunga zid! Afsuski, bunday holatlarda ko'riladigan choralar hali qonunchiligimizda adog'igacha o'z ifodasini topgan emas.

Shu o'rinda o'zimizga savol beraylik: nima uchun sifatsiz mahsulot chiqargan yoki kimgadir zarar yetkazgan odam javobgar bo'ladi? Vaholanki, u bitta odamga ziyon yetkazgan bo'lishi mumkin. Yolg'on, noto'g'ri axborot-chi? U bir necha yuzlab, hatto minglab insonlarning xayolini chalg'itadi. Bu, menimcha, kichkina ayb emas. Informasiya, so'z — bu otilgan o'q. Uni qaytarib bo'lmaydi, u tekkan jo­yini, albatta, jarohatlaydi. Mish-mish xabar undan-da battarroq oqi­batlarga olib borishi mumkin. Qan­cha odamlarda shubha-gumon uyg'otadi, ularni bezovta qiladi. Buyam buzg'unchilik. Har xil buzg'unchi “ta`limot”lar singari osoyishtaligimizga tahdid soladi. 

Bir mahallar, yoshligimizda, biz ham ko'chadagi gaplarni hazil-huzul qilib gapirib yurgan paytlarimizda ustozlarimizdan biri davlat, hukumat shunday keng qamrovli, tafakkurli bog'bonki, bog'ining qaeriga qanday daraxt ekishni, qaeriga qaysi gulni o'tqazishni yaxshi biladi. Sizlar bunday narsalarga boshlaringni qotirib, o'zlaringni ovora qilmanglar, derdilar. Bu gaplarning masalaga to'g'ridan-to'g'ri aloqasi bor. Misol uchun, falonchi u yoqqa o'tibdi, pismadonchi bu yoqqa o'tar ekan, mana bu idora bunga qo'shilibdi yoki ajralibdi degan gaplar bu bekorchilikdan yoki kimningdir topshirig'i bilan, qaysidir odamning manfaatini ko'zlab yoinki kimningdir obro'sini to'kish, kimgadir sun`iy obro' keltirish niyati bilan qilingan “majburiyat” bo'lishi mumkin. Endi shu o'rinda yana bitta gap: hamma bilgan gapni takrorlash aksioma deyiladi. Hozir men aytgan so'zlar ham shunday. Ya`niki, haligiday noma`qul ishlar bilan shug'ullanadigan va o'ziga soxta obro' orttirmoqchi bo'lganlar iloji boricha tezroq bunday nomaqbul yo'ldan qaytsalar, o'ziga ham, jamiyatga ham yaxshilik qilgan bo'ladi.

To'g'ri, odam qavmiga mansub zot borki, hamisha mish-mishlarga qiziqadi. Lekin bari-bir, matbuot minbari —  muqaddas. Unda aytilayotgan so'z, yozilayotgan har bir jumla xolis, G'arazdan yiroq bo'lishi shart. Har xil isbotsiz, betayin “dedi-dedi”lar, “ko'cha”dagi gaplar OAVda e`lon qilinishi achinarli holat. Lekin, fikr­lar xilma-xilligi, xolis so'zning o'rni matbuotning bezagi bo'lishi joiz.

—        Rivojlangan mamlakatlardagi OAVda shu kunning dolzarb mavzulariga oid turli debatlar, muhokamalar o'tkaziladi. Ammo bizda bunday ko'rinishlar juda kam ko'zga tashlanadi…

        Savolingizga tushundim. Biz ayni paytda jamiyatimizda bir holatdan ikkinchi holatga o'tayapmiz. Bundan ikki-uch yil oldingi, boringki, siz so'rayotgan “debatlar”ni bir eslaylik. Maqtash, kim-kimdan oshirib olqishlash musobaqasini eslatuvchi bunday “bahs”­lashuvlarni debat deb bo'larmidi. Bilishimcha, o'ta muhim bir masalaga majlis-mashvaratlar, muhokama-muzokaralar yo'li bilan yechim izlash debat deyiladi. Kimdir aqlliligini, kimdir bilimdonligini ko'z-ko'z qilmoqchi bo'lsa, kimdir boshqalarni chalg'itmoqchi, yana birov kerosin sepib lovullatuvchi bo'lsa-chi? Ba`zi davlatlarning telekanallarida tez-tez ko'ramiz, odamlar mushtlashuvgacha boradi. Bu nima? Yoki demokratiyasi shumi? Hali-hanuz demokratiya deyilguvchi “avliyo”ning qiyofasini hech kim chizib bergan emas. Har bir demokratiyaning tagida esa biror shaxs, guruh yoki davlatning manfaati yotishi — ayon haqiqat. Debat qachonki, ma`rifatli, mazmunli bo'lsa, o'tkir muammolar yechimiga yo'naltirilsagina, maqsadga muvofiqdir. Mamlakatimizga xalqning qaddini ko'tarib, boshini qovushtirib, adolatning barqarorligini ta`minlashga xizmat qiluvchi debatlar kerak.

—        Sizningcha, jurnalistlarimizning xorijlik ilg'or hamkasblaridan o'rganishi kerak bo'lgan jihatlar nimalarda ko'rinadi?

        Nazarimda, dunyodagi hamma jurnalistlar bir-biridan o'rganishi kerak. Ziyoli, malakali kasb­doshlarning bir-biri bilan yelkadosh bo'lib, birga ishlashi hech kimga ziyon yetkazmaydi. To'g'ri, ayrim kishilar xorijda ishlaydigan jurnalistlar bizdan kir qidiradi, deyishadi. Bundayam jon bor, shundaylar ham yo'q emas. Ammo burga­ga achchiq qilib, ko'rpani yoqadigan darajada sodda emasmiz, Xudoga shukr. Unaqalardan qo'rqishga hojat yo'q. Yurtboshimizning o'zlari muammolarimizniyam, kamchiliklarimizniyam yashirmay, ochiq-oydin aytib turibdilar. Nafaqat aytib turibdilar, nega tanqidiy-tahliliy materiallar yozmayapsizlar, deb qayta-qayta so'rayaptilar. Shunday ekan, xorijliklar bilan bemalol, bexavotir, baqamti hamkorlik qilish mumkin, deb o'ylayman. Masalan, biz “Amerika ovozi” bilan hamkorlik qilyapmiz. Uning muxbiri Navbahor Imomova O'zbekistonda bo'layotgan o'zgarishlar haqida jahon matbuotida ibratli maqolalar bermoqda. “Ozodlik”, “Bi-bi-si” bilan munosabatlarimiz yaxshilanayapti. Umuman, boshqalarga dushman deb qarash fikridan yiroq bo'lishimiz kerak. Ming-minglab rishtalar orqali boshqa davlatlar bilan bog'langanmiz, katta dunyo bilan bir qayiqdamiz. Xudo ko'rsatmasin, ham­soyangning uyini suv bossa, xotirjam yashash mumkinmi? Bir-birimizdan o'rganishimiz, yurtimizga kelayotgan OAV vakillariga esa kasbdosh deb qarashimiz lozim. Xalqimiz behuda “Mehr mehrni tug'diradi” demaydi. Maboda, izzatini bilmaydiganlar uchrab qolsa, qo'limizda qalam bor, ma`rifat bilan javob beraylik.

—        Jamiyatimizda uchrab turadigan muammolar, aytaylik, tanish-bilishchilik, pora­xo'rlik kabi illatlardan halos bo'lishda matbuotning o'rni nechog'lik ahamiyatga ega?

        Aytishlaricha, Amir Temur bobomiz davrida shunday qoida bo'lgan ekan: Sohibqiron noxolis ish tutgan, o'g'rilik qilgan yoki ana shunday salbiy ishlarga yo'l qo'ygan hudud hokimini qattiq jazolagan. Shuning uchun o'sha davrda jinoyatchilik kam bo'lgan ekan.

Biz hozir aynan shu yo'ldan borayapmiz. Prezidentimiz har bir sohada adolat tamoyillari ustuvor bo'lishini qattiq talab qilmoqda. Kamchiliklarga, jumladan, o'g'rilik, korrupsiyaga yo'l qo'yilgan joylarda jinoyatchilar qatorida hudud amaldorlari ham javob bermoqda. Chunki, oshna-og'aynigarchilik, qarindosh-urug'chilik korrupsiyani keltirib chiqaruvchi, unga zamin yaratuvchi illatlardir. Hayotda to'rtta yaxshi odam bo'lsa, bitta manfaatlar girdobiga tushib qolgan, e`tiqodi g'arib, oriyatsiz kimsa ham, afsuski, topiladi. Odamzotki bor ekan, bu g'urbat ham unga soya kabi ergashadi. Bu illatni faqat jazolash vositasi  bilan daf qilish qiyin. Shunday bo'lganida, masalan, Xitoy allaqachonlar jinoyatchilardan qutulgan bo'lardi. Yaxshi bilasiz, Xitoyda poraxo'rlar otiladi, osiladi…

Demakki, illatlardan qutulish uchun jazolash barobarida tarbiyaga e`tiborni kuchaytirishimiz — katta miqyosda fikr yuritadigan, ilmi, tafakkuri chuqur, ruhiy poyoni cheksiz, iymon-e`tiqodli, ijtimoiy adolat tarafdorlari safini kengaytirishimiz, shunday diyonatli avlodni tarbiyalashimiz darkor. Shunda jinoyatchilar, korrupsionerlar kamayadi, jamiyat yuksaladi, tozaradi.

Davlatimiz rahbari Bosh qomusimizning 26 yilligiga bag'ishlangan tantanali marosimdagi ma`ruzasida e`tiborni eng ko'p qaratgan masala ham shu mavzu bo'ldi. Korrupsiyaga yo'l qo'ygan, unga qarshi kurashmagan davlat xalq­ning ishonchini yo'qotadi.  Mamlakat shu qusurdan qancha tez holi bo'lsa, u shuncha tez rivojlanadi, degan talabni qayta-qayta ta`kidladi Prezidentimiz.

Hukumatimizning qalam ahliga ko'rsatayotgan tahsinga loyiq g'am­xo'rliklarini hamma jurnalistlar ko'rib turibdi. Shunday ekan, bu e`tibor qalam ahlini jamiyatimizdagi har qanday illatlarga qarshi shijoat ko'rsatib ishlashga, o'z vazifasiga yanada mas`uliyat bilan yondashishga undashi zarur. Buning uchun jasorat va sadoqat bilan mehnat qilish kerak. Bu gaplarni aslo ko'tarinki yoki “xaybarakalla” gaplar uchun aytayotganim yo'q. Matbuot nafaqat jamiyat ko'zgusi, kerak bo'lsa, jamiyatning jonkuyar shifokori bo'lishi darkor.

A. JUMAEV

suhbatlashdi.

Manba: “HURRIYAT” gazetasi

Boshqa xabarlar