Cheklovlar: iqtisodiyotga foydami yoki zarar?

319

mavjud muammolar va ularning yechimlari haqida xolis fikr

(Ikkinchi maqola)

Bugun ko'chalarimizni to'ldirib yurgan (hech mubolag'asiz) o'zimizning  avtoulovlarni ko'rib, dilimiz yayraydi. Faxr bilan aytamiz: o'zimizniki! Ammo tanganing ikkinchi tomonida dilga g'ashlik soladigan bir jihat bor: «o'zimizniki» o'zimizga qimmatga tushmayaptimi?

Keling, shu haqda fikrlashamiz.

Gapni tarixdan
boshlasak, 1996 yil Asakada «O'zDEU» zavodi ishga tushganida barchamiz «Endi
xorijdan «tuya bahosida ot olib kelmaymiz», 
o'zimizning mashinalarimizni minamiz», deya xursand bo'lganimiz bor gap.

O'shanda zavod
ishlab chiqargan «Neksiya» avtomobilining narxi 7000 AQSh dollari atrofida edi.
Keyinchalik davlat zavodni qo'llab-quvvatlash maqsadida xorijda ishlab chiqarilgan
avtomashinalarga to'lanadigan import bojxona to'lovlarini keskin ko'tarib yubordi.
Ya`ni, narxi 20000 AQSh dollari bo'lgan avtomobil uchun kamida 20000 AQSh dollariga
teng bojxona to'lovlari belgilandi. Shunday qilib, endi qimmat bo'lsa ham faqat
«o'zimizniki»ga kunimiz qoldi, «boriga shukur» qilib, mahalliy monopolist
zavodning avtomobillarini xarid qilaverdik.

Lekin zavod ishlab chiqarayotgan avtomobillarining sifati
tushib ketganiga qaramasdan, narxlarini yildan-yilga oshiraverdi. Dilerlik
salonlarida «shapka» atamasi paydo bo'ldi. Uning miqdori hatto 10000 AQSh
dollarigacha yetib bordi. Eng qizig'i, ushbu noqonuniy ishlarga yillar davomida
barham berilmadi…

Hozirgi kunga kelib nomi o'zgargan
«GM Uzbekistan» zavodi «Lasetti Gentra» rusumli avtomobilni ichki bozorda o'rtacha
15000 AQSh dollariga sotmoqda. Bunday narx 
dunyoning hech qaysi davlatida yo'q. Mashina ishlab chiqarmaydigan davlatlarda
ham ushbu avtomobil narxi 8000 AQSh dollari atrofida. Internetdagi masmotors.ru saytiga kirsangiz, «Lasetti Gentra» avtomobili Moskva
shahrida 6500 AQSh dollaridan 8000 AQSh dollarigacha bo'lgan narxda taklif
qilinayotganini ko'rish mumkin.

Nima sababdan boshqa davlatda arzon sotilayotgan ushbu
avtomobillarni O'zbekiston aholisi ham shu narxda sotib olish imkoniyatidan mahrum
etilyapti? Mahsulotini ichki bozorda ikki barobar qimmat narxda taklif qilishdan
ko'zlangan maqsad nima?

Fikrimizcha, eng asosiy monopolist
– «GM Uzbekistan» zavodiga berilgan imtiyozlar bekor qilinib, ushbu monopolist
manfaatlarida asossiz ko'tarib yuborilgan xorijda ishlab chiqarilgan
avtomashinalarga to'lanadigan import bojxona to'lovlari qo'shni Qozog'iston va
Qirg'izistondagi bojxona to'lovlari darajasiga tushirilishi lozim.

Agar shunday qilinsa:

Birinchidan, xorijda ishlab chiqarilgan yuqori sifatli  avtomashinalar ­(Toyota, Mersedes, Volks­wagen, BMW, Audi,
­Hyundai, Volvo)
importidan davlat byudjetiga ko'p miqdorda bojxona to'lovlari
kelib tushadi. Bu mablag'lar «GM Uzbekis­tan» zavodi faoliyatidan davlat byudjetiga
kelib tushayotgan foyda summasidan ancha ko'p miqdorni tashkil qiladi. Oddiy misolda
buni isbotlashga harakat qilamiz: Yaponiyada ishlab chiqarilgan «Toyota-Corolla»avtomobilining
Birlashgan Arab Amirliklaridagi narxi 14000 AQSh dollari. Shu mashina uchun
Qozog'istonda 7000 AQSh dollari, O'zbekistonda esa 14000 AQSh dollari bojxona
to'lovlari to'lanadi. «GM Uzbekis­tan» zavodida ishlab chiqarilgan «Lasetti Gentra»
mashinasidan davlat 20% foyda olsa ham, bu 3160 AQSh dollarini tashkil qiladi. Demak,
O'zbekistonda bojxona bojlari kamaytirilsa, har bir olib kelingan
«Toyota-Corolla» mashinasidan davlat byudjetiga 7000 AQSh dollari miqdorida
bojxona to'lovi tushadi. Bu har bir «Lasetti Gentra» mashinasidan olinayotgan
foydadan ikki barobardan ortiq foyda deganidir.

Ikkinchidan, «GM
Uzbekistan» zavodi mahsulotlarining narxi tushib, aholimiz ancha arzon narxlarda
avtomashinalarni sotib olish imkoniga ega bo'ladi.

Uchinchidan, O'zbekistonda
investision muhit tubdan yaxshilansa, dunyoning yetakchi avtomobil ishlab
chiqaruvchilari mamlakatimizda o'z korxonalarini ochish istagini bildirishi mumkin.

Gap shu haqda ketar ekan, maishiy texnika bozoriga ham
to'xtalmasak bo'lmaydi. So'z yana bir monopolist korxona – «Artel» brendi ostida
maishiy texnika vositalarini ishlab chiqaruvchi korxonalar haqida ketayotganini,
albatta,  anglagandirsiz.

Ushbu korxonalar Xitoy va Janubiy Koreyada ishlab
chiqarilgan maishiy texnika vositalarining butlovchi qismlarini import qilib, O'zbekistonda
ularni yig'ib, ichki bozorda tayyor mahsulot sifatida sotish bilan shug'ullanadi.

Ichki bozorda «Artel» mahsulotlarining narxi Xitoydan
import  qilingan xuddi shu turdagi
mahsulotlarning narxidan uncha katta farq qilmaydi. Ayrim hollarda, hattoki,
qimmatroq ham. Bundan ko'rinadiki, ushbu korxonalar ham O'zbekiston aholisini
arzon maishiy texnika vositalari bilan to'liq ta`minlay olmayapti.

E`tiborli tomoni shundaki, mazkur
korxonalar 2022 yilga qadar mahsulot ishlab chiqarish uchun zarur bo'lgan
materiallar va butlovchi qismlarni import qilishda bojxona to'lovlaridan (0,2%
bojxona rasmiylashtiruvi yig'imidan tashqari)
, shuningdek, foyda solig'i, mulk
solig'i va Respublika yo'l fondiga ajratmalarni to'lashdan ham ozod etilgan.

Shunday ekan, unda nima sababdan
ichki bozorda «Artel» mahsulotlari Xitoydan import qilingan shu turdagi
mahsulotlardan arzon emas? «Artel» mahsulotlari Qozog'istonda O'zbekiston ichki
bozoridagi narxlardan kamida 30-40 foiz arzon sotilayotganini qanday tushunish
mumkin? Xitoydan import qilingan maishiy texnika vositalarining Qozog'iston
bozorlaridagi narxlari ham O'zbekiston ichki bozoridagi shu turdagi mahsulotlar
narxlaridan 30-40 foiz arzon. Nega?

Bayon etilgan tahlildan faqat bir xulosa qilish mumkin –
elektrotexnika mahsulotlarini ishlab chiqaruvchi korxonalarga davlat tomonidan
berilgan imtiyozlar, ularni qo'llab-quvvatlash choralari kutilgan natijani
bermayapti.

Xorijda ishlab chiqarilgan maishiy texnikaga belgilangan
asossiz yuqori import bojxona to'lovlarining Qozog'istondagi bojxona to'lovlari
darajasiga tushirilishi ushbu mahsulotlarning O'zbekiston ichki bozoridagi narxlari
pasayishiga olib keladi. Elektrotexnika mahsulotlarini ishlab chiqaruvchi
korxonalarga berilgan imtiyozlar va davlat tomonidan qo'llangan qo'llab-quvvatlash
choralari bekor qilinsa, O'zbekiston ichki bozorida sog'lom raqobat muhiti
shakllanadi.

Demak, «Artel» kompaniyasi ham butlovchi qismlarni
import qilishda kamaytirilgan bojxona bojlarini to'lab, sog'lom raqobat muhitida
o'z mahsulotlarining ichki bozordagi narxini tushirishga majbur bo'ladi. Bu, o'z
navbatida, aholining to'lov qobiliyati, ya`ni ichki bozor salohiyatini yanada
oshiradi. Import qilingan va O'zbekistonda ishlab chiqarilgan mahsulotlar narxining
ichki bozorda arzonlashishi qo'shni davlatlardan ushbu mahsulotlarni sotib olib
kirishga bo'lgan ehtiyojni o'z-o'zidan yo'qotadi.

Ishlab chiqarilayotgan mahsulotlar turi va hajmi
ko'payishi, aholi daromadlari, ya`ni to'lov qobiliyati, shuningdek, eksport oshishi
milliy valyutamiz qadri yuksalishiga asos bo'lishi esa natijalarning eng
ahamiyatlisidir.

Abdurahmon HAMIDOV,

huquqshunos

TAHRIRIYaTDAN:

Gapning ochig'ini aytganda, iqtisodiy mavzuda fikr yuritish,
tahlil va muqoyasa qilish matbuot uchun yillar davomida yopiq bo'lib keldi. To'g'ri,
iqtisodiy sohadagi yutuqlar e`tirof etilgan maqolalar ko'p bo'lgandir, ammo
kamchilik­lar, muammolar va odamlarning e`tirozlariga sabab bo'layotgan jihatlar
juda kam yoritildi. Tahlil va tanqidga asoslangan, jamiyatda to'g'ri fikrni
shakllantiradigan xolis fikrlar o'rtaga tashlanmadi.

Iqtisodiy cheklovlar jamiyat, yurt taraqqiyoti uchun qanchalik
muhim? Bu bilan iqtisodiyot barqarorligi qanchalik ta`minlanadi?

Gazetxonlar e`tiboriga havola qilingan «Cheklovlar:
iqtisodiyotga foydami yoki zarar?» sarlavhali ikki maqolada huquqshunos Abdurahmon
Hamidovning bu boradagi shaxsiy fikrlari, tahlil va xulosalari bilan tanishdik.

Mazkur maqolalar, umuman, ushbu mavzuda so'z yuritish bilan
tahririyat kimnidir ayblashdan yiroq, albatta. Tahririyatga xolis fikr, jamiyat
ravnaqi uchun xizmat qiladigan tahlil kerak.

Yana
mavzu savoliga qaytamiz: cheklovlar iqtisodiyot uchun foydami yoki zarar? Tanganing
ikkinchi tomoni ham bor. Haqiqat bahslarda tug'iladi, ravshanlashadi. Shu sabab
tahririyat Iqtisodiyot, Moliya vazirliklari, Bojxona, Soliq, Xususiylashtirilgan
korxonalarga ko'maklashish va raqobatni rivojlantirish davlat qo'mitalari mutasaddi
va mutaxassislarini, soha ekspertlari hamda iqtisodiy sharhlovchilarni mazkur
mavzu yuzasidan muhokamaga chorlaydi. Buning uchun «Ishonch» gazetasi minbar
berishga tayyor.

Boshqa xabarlar