Pensiyami yoki nafaqa?

83

“Pensiyadaman”, “nafaqadaman”, “nafaqaxo'rman”, “nafaqamni oldim” kabi gaplar tez-tez qulog'imizga chalinadi. Ko'p hollarda esa “pensiya” o'rniga “nafaqa” so'zi qo'llanilmoqda.

Xo'sh,
mazmun-mohiyat jihatdan bir ma`no va mazmunda qo'llanilayotgan mazkur ikki atama haqiqatda
bir xil mazmunni ifodalaydimi? Ularni bir-birining o'rnida qo'llash mumkinmi?

Toshkent moliya instituti “Pensiya ishi” kafedrasi
mudiri, iqtisod fanlari nomzodi, dosentBahodir Mamatov ushbu savollarga
atroflicha javob berdi:

Pensiya…

Amaldagi
qonun hujjatlariga ko'ra, xususan, “Davlat pensiyalarini tayinlash va to'lash
tartibi to'g'risida”gi nizomda “Pensiya – uni olish huquqi qonunda belgilangan
shartlarga va me`yorlarga muvofiq aniqlanadigan hamda shaxslarga pensiya yoshiga
to'lish, nogironlik yoki boquvchisini yo'qotganlik munosabati bilan beriladigan
oylik pul to'lovi
”ni anglatadi. O'zbekiston milliy
ensiklopediyasida “pensiyalar lotincha “pensio” – to'lov ma`nosini
ifodalab, fuqarolarga davlat yoki boshqa sub`ektlar tomonidan qonunda belgilangan
hollarda muntazam va odatda, umrbod to'lanadigan to'lovlar
” sifatida tavsiflanib, ijtimoiy
ta`minot shakli ekanligi qayd etilgan. 1993 yil 3 sentyabrda qabul qilingan “Fuqarolarning
davlat pensiya ta`minoti to'g'risida”gi Qonunning 7-moddasiga muvofiq, yoshga doir
pensiya olish huquqiga erkaklar – 60 yoshga to'lganda va ish stajlari kamida 25 yil
bo'lgan taqdirda, ayollar esa – 55 yoshga to'lganda va ish stajlari kamida 20 yil
bo'lgan taqdirda ega bo'ladilar. Shu bilan birga, ushbu qonunning 8-moddasiga ko'ra,
pensiya tayinlash uchun yetarlicha ish stajiga ega bo'lmagan shaxslarga yoshga doir
pensiyalar kamida 7 yil ish staji mavjud bo'lgan taqdirda, bor stajga mutanosib miqdorda
tayinlanadi. Demak, pensiyalar ish staji 7 yildan kam bo'lmagan barcha pensiya yoshiga
etgan fuqarolarga tayinlanadi. Ta`kidlash joizki, qonunchilikka muvofiq
pensiyaning yoshga doir, nogironlik va boquvchisini yo'qotganlik turlari mavjud.

Nafaqa…

O'zbekiston milliy ensiklopediyasida
nafaqa – muhtoj odamlarga davlat,
korxona, muassasa va ayrim shaxslar tomonidan beriladigan yordam puli

sifatida tavsiflangan. O'zbekistonda mehnat stajiga ko'ra beriladigan pensiyadan
farqli holda nafaqa davlat tomonidan, asosan, vaqtincha mehnatga qobiliyatsizlik,
homiladorlik va tug'ish, bola tug'ilganda, dafn etish marosimi uchun, ishsizlik,
ishdan bo'shatish, xodimning vafoti munosabati bilan bir yo'la beriladigan, yoshga
doir, nogironlik (bolalikdan nogironlardan tashqari) va boquvchisini yo'qotganlik
nafaqalari beriladi. Nafaqaning ham yoshga doir, nogironlik (bolalikdan
nogironlardan tashqari) va boquvchisini yo'qotganlik turlari mavjud bo'lib, yoshga
doir nafaqa ish stajiga ega bo'lmagan yoki 7 yildan kam ish stajiga mavjud bo'lgan hollarda
erkaklarga – 65 yoshga yetganlarida va ayollarga – 60 yoshga yetganlarida tayinlanadi.
Muhimi, haq to'lanadigan ish bajarayotgan yoki boshqa daromad manbaiga ega bo'lgan
(alimentlar yoki stipendiyalar olish bundan mustasno) shaxslarga yoshga doir nafaqa
tayinlanmaydi. Bu esa nafaqaning, yuqorida ta`kidlaganimizdek, yordam puli
ekanligini ifodalaydi.

Yuqorida ta`kidlaganimizdek, pensiya
yoshiga yetib, zaruriy ish stajiga ega bo'lmagan taqdirda, lekin kamida 7 yillik mehnat
staji mavjud bo'lsa, bor stajiga mutanosib ravishda to'liqsiz miqdorda yoshga doir
pensiya tayinlanadi. To'liqsiz yoshga doir pensiyaning miqdori yoshga doir eng kam
pensiyaning 50 foizidan kam bo'lmasligi lozim. Yoshga doir eng kam pensiyaning miqdori
2019 yil 1 yanvar holatiga ko'ra 396500 so'mga teng. Pensiyaning miqdori,
avvalo, fuqaroning o'rtacha oylik ish haqi miqdoriga, mehnat staji davomiyligiga
va to'lagan sug'urta badallari miqdoriga bog'liq bo'ladi. Nafaqa esa O'zbekiston
Respublikasi Prezidentining ish haqi, pensiyalar, stipendiyalar va nafaqalar miqdorlarini
oshirish to'g'risidagi Farmonlariga muvofiq qat`iy miqdorlarda belgilanadi.
Masalan, yoshga doir nafaqa erkaklar 65 yoshga yetganda, ayollar esa 60 yoshga yetganda hamda
ish staji 7 yildan kam bo'lganda tayinlanadi va yoshga doir nafaqaning miqdori 2019
yil 1 yanvar holatiga ko'ra 243300 so'mga teng.

Xullas…

Pensiya nafaqadan tubdan farq qiladi.
Jumladan:

  • pensiya jamiyat a`zosining
    jamiyatdagi mehnat faoliyatida ishtirok etganligi uchun beriladi, ya`ni fuqaro mehnat
    qilib, tegishli mehnat stajiga ega bo'lib, tegishli pensiya badallarini to'laganligi
    uchun unga va oila a`zolari uchun belgilangan huquqdir. Nafaqa esa moddiy jihatdan
    muhtoj bo'lganlar uchun davlat tomonidan beriladigan moddiy ko'makdir;
  • pensiyalar, fuqarolarga pensiya olish
    huquqi yuzaga kelganda uning moddiy ahvolidan qat`i nazar tayinlanadi, nafaqa
    esa shaxsning moddiy muhtojligini va ijtimoiy holatini inobatga olgan holda
    tayinlanadi va to'lanadi;
  • pensiya pensiya yoshiga yetgan fuqarolarga
    ish staji davri, oylik ish haqi va Pensiya jamg'armasiga to'lagan sug'urta badallari
    miqdoridan kelib chiqib tayinlanadi. Nafaqa esa qat`iy miqdorlarda belgilanadi;
  • pensiya
    olish huquqi erkaklarda mehnat staji 25 yil, ayollarda 20 yil bo'lganda yuzaga
    keladi. Nafaqa esa zarur ish stajiga ega bo'lmagan yoki 7 yildan kam mehnat staji
    mavjud bo'lgan fuqarolarga – erkaklar 65 yosh, ayollar esa 60 yoshga to'lganlarida
    tayinlanadi. Demak, pensiya nafaqadan mehnat staji va yoshi jihatidan ham farqlanadi;
  • nafaqaning
    yordam puli sifatida ifodalanishi kundalik hayotimizda uning oluvchilarini “nafaqaxo'r”
    deb atalishiga olib keldi. Bu esa, qaysidir ma`noda, nafaqa oluvchini kamsitish
    (tekinxo'r kabi) sifatida qaraladi. Shuning uchun “nafaqaxo'r” emas, balki “nafaqa
    oluvchi” deb atalishi zarur. Pensiya oluvchini esa pensioner deb atash o'rinlidir.
    Chunki, pensiya nafaqadan farqli o'laroq yordam puli emas, balki fuqaroning ilgari
    olingan daromadini uning ijtimoiy badallarni to'lagan summasi va davriga
    mutanosib ravishda qisman qoplovchi har oylik to'lanadigan to'lovdir;
  • pensiyalar
    fuqarolarga byudjetdan tashqari Pensiya jamg'armasi mablag'lari hisobidan, nafaqa
    esa davlat byudjeti mablag'lari hisobidan to'lanadi.

Ozoda RO'ZIQULOVA

Boshqa xabarlar