2 мингта йўрға тувалоқ табиатга қўйиб юборилди

730

Қўнғирот туманида йўқолиб кетиш хавфи остида турган ноёб қуш – 2000 та йўрға тувалоқ ёввойи табиатга қўйиб юборилди.

Қорақалпоғистон Республикаси Экология қўмитасининг хабар беришича,  мазкур тадбир Ўзбекистон Республикаси Экология ва атроф-муҳитни муҳофаза қилиш давлат қўмитаси ҳамда “Falcon Hunting Solutions” компанияси томонидан амалга оширилди. Ушбу қушлар Бирлашган Араб Амирликларига қарашли “International fund for houbara conservation” марказида кўпайтирилган.

Тувалоқлар Ўзбекистон «Қизил китоби»га 2009 йилда киритилган. Уларнинг сони ва яшаш майдони 1960 йиллардан бошлаб қисқара бошлаган. 24 та тури дунёнинг турли ҳудудларида тарқалган. Йўрға тувалоқларнинг 2 та тури, яъни Африка ва Осиё йўрға тувалоқлари тури мавжуд бўлиб, Қорақалпоғистон ҳудудида яшайдиган тувалоқлар Осиё йўрға тувалоқлари деб номланади ва номига мос тарзда улар соатига 40 километр тезлик билан йўрғалай олиши мумкин. Учгандан кўра кўпроқ югуришни афзал биладиган мазкур қуш Устюртда, Оролқумда ва Қизилқумда яшайди.

Оролбўйида араб шайхлари тувалоқ ови ташкил қилиб туради. Норматив ҳужжатларга кўра, хорижий фуқароларга ушбу қушнинг 1 донасини тутиш учун 6000 АҚШ долларини давлат хазинасига тўлаши белгиланган. Улар рухсатнома асосида мамлакатимиз “Қизил китоби”га киритилган қушлар билан ҳайвонларни ов қилади.

Шайхлар ўзларининг оила аъзолари, ошпазлари, овчилари, хизматчилари жами юз-юз эллик нафар киши билан чодир қуриб, ов мавсуми ўтказиб туради. Араблар асосан овчи қуш – лочин ёрдамида тувалоқ овлашни анъана қилиб олган.

Араблар ўзларининг яшаш жойларида табиий шароитда тувалоқларни ўстириш имкони бўлмагани боис бошқа давлатларга, жумладан Ўзбекистонга ҳам овга келади. Лочин ови арабларнинг Қироллик ови саналади, ҳар йили араб давлатларида йирик мусобақалар ҳам ўтказилади. Лочин қуши билан айнан тувалоқни ов қилишдан яна бир мақсад ушбу ноёб қушнин гўшти ва суяги инсон саломатлигини тетиклаштирадиган, қувватини оширадиган хусусиятга эга деб ҳисоблайди.

Халқаро тувалоқларни ҳимоя қилиш фонди томонидан 2018-2019 йилларда 42174 дона Осиё, 22142 дона африка, жами 64316 йўрға тувалоқлари етиштириб чиқарилган. 2019 йилда «Оролга ҳаёт қайтмоқда» шиори остида 1500 дона йўрға тувалоқлар Мўйноқ, Қўнғирот ва Тахтакўпир туманларида табиатга қўйиб юборилган эди.

Халқаро тувалоқларни ҳимоя қилиш фонди Абу Даби ҳукумати томонидан қўллаб-қувватланадиган нотижорат ташкилотдир. Бу дунёдаги энг йирик қуш турларини сақлаш бўйича лойиҳалардан бири бўлиб, табиий яшаш жойларида уларнинг сонини кўпайтириш мақсадида тувалоқ питомникларининг халқаро тармоғини бошқаради.

Абу Даби тувалоқларни сақлаш дастури 1970 йилларда бошланган. Ёввойи қушлар сонининг камайишини ўша пайтдаги президент шайх Зайд Бен Султон Ал-Наҳян таъкидлаган. 1977 йилда ташкил этилганидан бери мазкур дастур сезиларли даражада кенгайди, чунки унга халқаро ҳамкорлик зарурати пайдо бўлди. 1996 йилда тувалоқларни ҳимоя қилиш дастурининг барча халқаро йўналишлари бирлаштирилди ва битта бошқарувчи ташкилот – Халқаро тувалоқларни ҳимоя қилиш жамғармаси ташкил этилди.

Тувалоқлар асосан тутқунликда, яъни питомникларда кўпайтирилади. Ушбу жараён узоқ ва мураккаб бўлиб, бир неча босқичда амалга оширилади. Бу Фонднинг питомникларида қушлардан намуна олиш билан бошланади. Генларнинг сақланишини таъминлаш учун энг генетик ва жисмоний соғлом эркаклар танланади. Кейин сперма намуналари урғочиларни сунъий уруғлантиришга ўтади. Улар тухум қўйганда уч ҳафта давомида инкубаторларга жойлаштирилади.

Табиатга қўйиб юбориладиган қушлар учун одамлар билан ўзаро алоқа чекланган бўлади, чунки ёввойи табиатда бу қушлар қўрқоқ ва одамлардан узоқроқ бўлишади. Шундай қилиб, жўжаларнинг дастлабки уч ҳафтаси питомник мутахассислари томонидан озиқлантирилади, сўнгра улар махсус корпусларга ўтказилади, у эрда улар аста-секин мустақилликка ўрганадилар ва эркинликка чиққандан кейин дуч келадиган қийин атроф-муҳит шароитларига мослашиш учун куч ва кўникмаларга эга бўладилар. Ушбу ёндашув табиатда омон қолиш имкониятини оширади.

Ҳозирда шундай питомник Навоий вилоятида фаолият юритмоқда.

Тувалоқлар чўлга қўйиб юборилишидан олдин уларнинг қўйиб юборишга тайёрлиги баҳоланади, у яшайдиган жойлар мутахассислар томонидан атрофлича ўрганилади, атроф-муҳитнинг об-ҳавога мос келиши ва табиий ўт-ем базаси тадқиқ қилинади. Бундай жойларда ўсимлик қоплами, умуртқали ва умуртқасиз ҳайвонларнинг сони ўрганилади, харитада табиий яшаш жойлари чизилади ва иқлим турли минтақаларда жойлашган об-ҳаво станциялари орқали ўрганилади. Бундан ташқари, қишлоқ хўжалигининг, хусусан, яйловларнинг тувалоқлар яшаши белгиланган майдонларга таъсири баҳоланади.

Бўшатиш учун мос ҳудуд танланганида, тувалоқ у эрга олиб борилади ва қўйиб юборилади. Чиқарилгандан сўнг ҳам қушлар табиий муҳитда кузатилади ҳамда шунингдек сунъий йўлдош орқали ҳам кузатилиб борилади.

Бугунги кунда дунё бўйлаб тувалоқлар ҳаракатини доимий равишда кузатиб бориш учун 2600 тадан ортиқ сунъий йўлдош мосламаси ишлатилади.

Есимхон ҚАНОАТОВ,

ISHONCH