Озарбайжон ва Ўзбекистон:   илм-фан ва таълим ҳамкорлиги ўз тарихига эга

1543

     ХХ асрнинг 40 – 80 йиллари фан ва таълим соҳасидаги Озарбайжон-Ўзбекистон алоқалари тарихида алоҳида ўрин тутади. Нефт иши фани мутахассисларни тайёрлаш сифати бўйича Озарбайжон университетлари СССРда етакчи ўринларни эгаллаб, нафақат Озарбайжон учун, балки иттифоқ республикалари, шунингдек, хорижий мамлакатлар учун ҳам кадрлар тайёрлаган. Озарбайжон Олий ўқув юртлари битирувчиларининг 33,9 фоизи бошқа республикаларга, шу жумладан, Ўзбекистонга    юборилган.

50-йилларда Ўзбекистон учун нефт муҳандислари кадрлари Азизбеков номидаги Озарбайжон саноат институтида тайёрланган. Бурғулаш усталари эса Бокудаги махсус  техникумда тайёрланган.  Мутахассислар етишмаётгани боис, Озарбойжон мутахассисларининг бир қисмига Ўзбекистонда ишлашга йўлланма берилган.

1952-йилда Бокуда «Азнефт» комбинати қошида қардош республикалар учун бурғулаш усталарининг махсус курси очилди. Унда жами 1951–1958-йилларда 11 минг мутахассис тайёрланган бўлса, уларнинг бир қисми Ўзбекистонда ишлаган.

1962 йилгача эса Озарбайжоннинг тўқимачилик саноати учун мутахассислар Тошкентда тайёрланиб, у ердан тўқимачилик ускуналари олинган. 1962 йил Бокуда Озарбайжон Политехника институти қошидаги технология факултети очилганда, илмий-услубий қўлланмаларнинг бир қисми Ўзбекистондан олиб келинган.

60-йиллар бошида таниқли ёзувчи ва филолог олим, Боку Давлат университетининг адабиёт кафедраси мудири Мир Жалал Пашаев БДУ –Тошкент Давлат университети аспирантлари алмашинуви ғоясини илгари сурди. Боку шаҳридан Яшаргасимов ва Акиф Багиров аспирантлари юборилди; Ўзбекистондан Боку шаҳрига Анвар Жабборов, Турғун Алимаҳмудалиев келди. Озарбайжон олимлари ТошДУда, ўзбек олимлари – БДУ да маърузалар ўқий бошладилар.

Илмий алоқалар ўсиб боришда давом этди. Шундай қилиб, агар 40 – 60-йилларда, асосан, филолог олимларининг алоқалари кузатилган бўлса, 70-йилларда аниқ фанлар соҳасида яқин  алоқалар кўзга ташлана бошлади.

1948 йил ўзбек тадқиқотчиси Воҳид Зоҳидовнинг шоир Муҳаммад Фузулий ижодига бағишланган «Жаҳон адабиётида ёрқин рақам» номли китоби чоп этилди. 1956 йилда Ўзбекистон ФА академиги Воҳид Абдуллаев «Фузулий ва ўзбек адабиёти» асарини чоп этди, профессор М. Гулузад эса «Фузулий  ва ўзбек адабиёти»асарини ёзди.

1962 йилда Тошкентда СССР халқларининг адабий алоқалари конференцияси бўлиб ўтди ва конференция ишида Озарбайжон делегацияси фаол иштирок этди. 1964 йил Бокуда Г. Алиев «Озарбайжон – ўзбек адабий алоқалари» мавзусида номзодлик диссертациясини ҳимоя қилган, кейинги йили эса ўзбек тадқиқотчиси профессор М. Гулузад «Фузулий лирикаси» асарини ёзган.

1968 йилнинг 25 сентябрида Ўзбекистонда Алишер Навоий таваллудининг 525 йиллиги тантанали равишда нишонланди, байрамларда ва илмий тадбирларда Озарбайжон вакиллари иштирок этди. Озарбайжон тадқиқотчиси, Озарбайжон ССР ФА мухбир аъзоси Гамид Арасла Навоий ижоди бўйича ишлари учун Ўзбек ССРда хизмат кўрсатган фан арбоби унвонига сазовор бўлди.

Г. Араслага навоийшунослик соҳасидаги тадқиқотлари буюк ўзбек шоирининг архивлардаги бир қатор асарларини ўрганиш, Ўрта асрлардаги Навоий ва Озарбайжоннинг шоирлари ижодининг ўзаро таъсири шаклларини белгилаш имконини берди.

Илм-фаннинг бошқа бир қатор соҳаларида алоқалар мавжуд эди. Мисол учун, 1964 йил май ойида Санъатшунослик доктори Г. Пугаченкова бошчилигидаги ўзбек меъморлари Озарбайжонда бўлиб, шаҳарсозлик замонавий меъморчилиги, қадимий ёдгорликларни реконструкция қилиш амалиёти ва тажрибаси билан танишдилар.

Боку ва Тошкентда илмий ишларни ҳимоя қилиш амалиёти бошланди: ўзбек ўғлони Алихон Ибрагимов Бокуда илмий ишини ҳимоя қилган бўлса,  озарбайжонлик К. Тагиев Тошкентда ҳимоя қилди. Ҳар иккала тадқиқотчининг номзодлик диссертацияси мавзуси ҳам иқтисодиёт билан боғлиқ эди.

70-йиллардан бошлаб аниқ фанлар соҳасидаги илмий муассасаларнинг бевосита алоқалари кучайтирилди. Масалан, 1972 йилда нефт ва кимё саноатида ишлаб чиқариш жараёнларини комплекс автоматлаштириш бўйича Озарбайжон илмий-тадқиқот лойиҳа институти, Ўзбек ССР Олтин-топкан кон комбинати ва Фарғона нефтни қайта ишлаш заводи учун автоматлаштириш схемаларини ишлаб чиқди.

80-йилларда сезиларли силжиш кузатилади. Озарбайжон ССР фанлар академиясининг нефт-кимё жараёнлари институти Ўзбекистон фанлар академияси кимё институти билан биргаликда янги конларнинг табиий сорбентларининг адсорбцион ва каталитик хусусиятларини ўрганиб чиқди. Озарбайжон энергетика институти ва Озарбойжон фанлар академияси физика-техника институти билан биргаликда қуёш энергиясини иссиқлик энергиясига айлантириш, гелиоенергетик қурилмалар ишлаб чиқиш вазифаларини ҳал этди.

Озарбайжон ССР фанлар академияси физика институти Ўзбекистон ССР ядро физикаси институти билан ҳамкорликда ишлаган, айни пайтда Озарбайжон ССР фанлар академияси геофизика институти Ўзбек ССР ФА Сейсмология институти билан ҳамкорликда лойиҳалар устида ишлаган. Озарбайжон ССР ФА Генетика ва селекция институти Ўзбекистон ФА экспериментал ўсимликлар биологлари институти билан яқин алоқада бўлди. Озарбайжон илмий-тадқиқот ветеринария институти (Азниви) Ўзбекистон учун илмий кадрлар тайёрлади. Азниви шаҳрида дунёдаги биринчи марта қорамол касалликларидан бири Листериозга қарши эмлаш Ўзбекистонда кенг қўлланилган.

Озарбайжон ССР Фанлар Академияси Ботаника институти ва Озарбайжон ССР фанлар Академияси Тупроқшунослик ва Агрокимё институти, К. И. Скриабин номидаги Ўзбекистон ни ветеринария институти (Самарқанд) билан биргаликда пахта ва узумчилик чиқиндиларини озуқа қўшимчаларига микробиологик қайта ишлашнинг самарали усулини ишлаб чиқдилар. Ушбу институтлар ўртасида илмий ҳамкорлик шартномаси имзоланди.

1981 йил Озарбайжон ССР Фанлар Академияси архитектура ва санъат институти ва санъатшунослик институти билан ҳамкорликда. Ўзбекистон Республикаси Маданият вазирлиги Ҳамза Ўзбекистон ва Озарбойжон меъморчилик меросидан фойдаланиш масалалари бўйича конференция ўтказди. Озарбайжон тарихи музейи ва Ўзбекистон тарихи музейи, Озарбайжон Республикаси СССР халқлар дўстлиги саройи (Боку шаҳри) ва Тошкентдаги халқлар дўстлиги музейи ўртасида яқин алоқалар ўрнатилди.

Озарбайжон – ўзбек илмий алоқаларида буюк Озарбайжон тарихчиси, шарқшунос олим, фан арбоби, Совет Иттифоқи қаҳрамони Зиёб Униятов (1921-1997) алоҳида ўрин тутади.

1964 йилда Анқара шаҳридаги турк тарихий жамиятининг ВИИ Конгрессида «Хоразмшоҳ Жалол ад-дин Манкбурнанинг Кавказдаги фаолияти (маҳаллий манбаларга кўра) 1225–1226 йилларда» мавзусида маъруза қилди. Катта миқдордаги материаллар асосида тайёрланган маъруза нафақат Хоразмшоҳнинг биографиясидан янги фактлар билан, балки Жалол ад-дин Манкбурнанинг ҳаётининг сўнгги йилларига янгича қарашлари билан ҳам мутахассислар эътиборини тортди.

Маҳфуза ЗЕЙНАЛОВАНИНГ

“Ўзбек ва Озарбайжон халқларининг

 тарихий алоқалари”

китоби асосида тайёрланди