Озарбайжон мақомлари тарихидан

3399

             Озарбайжонда бир нечта мақом мактаблари ривожланган. Қорабоғ мактаби асосан Шушада ташкил топган. Мамлакатдаги мусиқа маданиятининг ривожланишида Қорабоғ мақом мактаби вакилларининг алоҳида ўрни бор. Кўпчилик Қорабоғ қўшиқчилари Шушадан.

Тадқиқотчи ва этнограф Васиф Гулиев Шушада яратилган мақом ашулалари ҳақида ҳикоя қилади.

–“Мирзо Ҳусайн Сегоҳи” асари ХIХ аср бошларида Шушада яратилган. Биринчи марта бу мақомни хонанда Мирзо Ҳусайн ижро этган ва ўшандан бери асар унинг номи билан аталади. Жаббор Гарягди ўғли, Кечечи ўғли Муҳаммад ва Хон Шушинский бу мақомнинг моҳир ижрочилари бўлишган.

«Курду-Шаҳназ» кичик мақоми «Курду» ва «Шаҳназ» мақомларидан  тузилган бўлиб, «Дилкаш», «Курду» ва «Зил-Шаҳназ» бўлимларидан иборат. Бу мақом ХIХ асрнинг иккинчи ярмида машҳур хонанда ҳожи Гуси томонидан яратилган. Ҳожи Гуси тўй тантаналаридан бирида Вали Охуновнинг чиқишидан илҳомланиб, «Шаҳназ» ва «Курду» мақомларини маҳорат билан ижро этган. Ўшандан бери бу мақом озарбайжон хонандалари орасида кенг тарқалган. Асарни  Шаҳноз Аббос ва Хон Шушинскийлар ҳам маҳорат билан ижро этишган.

Кичик шаклдаги вокал-инструментал мақом «Гатар» илгари «Баяти-курд» мақомининг бўлими сифатида ижро этилган бўлса, кейинчалик мустақил асарга айланган. У юқори тембрда «Рост» мақом услубида ижро этилган. Спектакл «Маҳур-ҳинд» мақомидан бир октавага баландроқ бошланади ва шу даражайда тугайди. Оралиқ қисмда «Ушоқ» бўлими ижро этилади. «Гатар»ни Шушалик хонанда Ҳожи Гуси яратган ва торчи Содиқжон  ҳамроҳлигида узоқ вақт ижро этган.

Кейинчалик Ҳожи Гусининг чиқишларини кузатиб унга ҳавас қилиб юрган қорабоғлик хонандалардан бири ҳам «Гатар-баяти»ни куйлай бошлади. Бу мақомни Жаббор Гарягди ўғли, Машади Мамед Фарзалиев, Шакилий Алескер, Сегаҳ Ислом, Жаҳон Талшинская ва бошқалар ажойиб тарзда ижро этишган. «Гатар» асосан тор, «Гатар -Баяти» эса балабан мусиқа асбоби ҳамроҳлигида ижро этилади.

«Роста» таркибига кирувчи «Маҳур-ҳинд» мақоми «Маҳур» мақомининг иккита тармоғидан биридир. Бўлимларнинг тузилиши ва хусусиятлари бўйича у «Рост» мақомига ўхшайди. Асарда “Рост” мақомига хос бўлган кўплаб мусиқий қисмлар маҳур-ҳинд тилига ҳам хосдир. Уларнинг асосий фарқи шундаки, «Маҳур-ҳинд» қисқароқ ва тўртдан бир қисми юқори ижро этилган. Бу мақомларнинг  бўлимлари товуш жиҳатидан фарқ қилса-да, асосий композицион жиҳатлари ўхшаш. Мақом бўйича таниқли мутахассис Жаббор Гарягди ўғли таъкидлаганидек, бу мақом баланд овозли хонандалар учун яратилган.

Мазкур мақом 1880-йилларда ўша пайтда Тибилисида яшаган Содиқжон томонидан яратилган. У тасодифан Ҳиндистонлик мусиқачилар томонидан ижро этилган «Маҳура» спектаклини эшитади. Уларнинг қўшиқлари таассуротлари остида «Маҳур-ҳинд» ёзилган. Хон Шушинский бу мақомни аъло даражада ижро этган.

XIX асрнинг биринчи ярмида Шушада яратилган «Қорабоғ шикастаси» номли мақом «Сегоҳ» мотивларига бориб тақалади ва оғир темпда ижро этилади. Ҳар бир тўртликдан сўнг, асбоблар тўлқинлари оҳангдорлиги билан фарқ қилади. Узейир бей Ҳожибейли «Асли ва Керем» операларида бу ритмик мақомни, «Шоҳ Исмоил» операсида Муслим Магомаевни, «Ошиқ Ғариб»да Зулфугар Ҳожибоевни, «Шоҳсанам» операсида Ренолд Глиерни ишлатган. Бу мақомларнинг энг машҳур ижрочиси Хан Шушинский эди «,  – дея таъкидлайди Васиф Гулиев.

 Интернет манбалари асосида

Зебо Намозова тайёрлади