Таҳлил

Инсон психологияси ва физиологияси ўртасидаги мураккаб боғлиқлик замонавий тиббиётнинг энг қизиқарли тадқиқот соҳаларидан биридир. Шулардан бири “Пласебо эффекти”, яъни организмнинг дори ёки даволашнинг реал физик таъсирисиз ҳам ўзини яхши ҳис қила бошлаши ҳодисасидир. Ушбу атама шунчаки “ўзига ишонтириш” эмас балки миянинг кимёвий реакциялари, кутувлар, эътиқод, тажриба ва ҳиссиётларнинг бирлашган таъсири натижасида юзага келадиган физиологик ўзгаришдир.

Кўпчилик интернетдаги материалларни “ҳамма учун очиқ” деб ўйлайди. Натижада қўшиқ, фото, видео каби медиа маҳсулотларидан рухсатсиз фойдаланиш ҳолатлари кузатилади. Аслидачи? Ўғриланган материалларга қонунчиликда жавобгарликлар борми? Ishonch.uz мухбири ушбу мавзуни атрофлича ўрганди.

Йиллар давомида ўзбек меҳнат мигрантларининг энг кўп қисми Россия, Қозоғистон, Туркия ва Жанубий Кореяга кетган бўлса, ҳозирги кунда вазият тубдан ўзгарган. Уларнинг аксарияти Европа Иттифоқи давлатларига ишга кетяпти.

Аслида ҳар қандай уруш на уни бошлаган кучга, на бошқасига фойда келтиради. Бу муҳораба Иккинчи жаҳон урушидан кейинги энг даҳшатли воқеалардан бири эди. Ироқ раҳбари Саддам Ҳусайннинг амбициялари мамлакат бошига йирик кулфатни келтирди. Рақамларга кўра, саккиз йиллик жангларда  миллиондан ошиқ кишининг ёстиғи қуриган. Амалда эса икки томон ҳам айтарли муваффақиятга эриша олмади. Чегаралар ўзгаришсиз қолди. Урушнинг ўзи эса оддий аҳоли қалбида оғир жароҳат қолдирди, холос.

Соҳибқирон бобомиз Амир Темурнинг ҳарбий ютуқлари ва империясининг улуғворлиги ҳақида кўп ёзилган бўлса-да, унинг экологик сиёсати ва атроф-муҳитга муносабати ҳақида кам маълумотга эгамиз.

Сўнгги йилларда шаҳарлардаги ҳавонинг ифлосланиши инсон саломатлиги учун энг катта таҳдидлардан бирига айланди.

Гап кино саноатига шарқ жанговар санъатининг нозик жиҳатлари, ўзига хосликларини некбинлик билан олиб кира олган, ўз замонасининг киноюлдузларига айланган ота-бола Брюс ва Брендон Лилар ҳақида кетаяпди.

Икки-уч йил олдин Россияда ишлайдиган жияним видеолавҳа жўнатди. У метрода кетаётганини ташлаган эди. Не ажабки, метрополитен вагонидаги барча йўловчи телефон ковлаб кетарди. Бу манзара мени ҳайрон қолдирди. “Россияда ҳамма телефон жинниси экан-ку”, дегандим жиянимга ҳазиллашиб. Аммо қисқа фурсатда бу ҳолат ўзимизга ҳам кириб келдики, ҳозир бунга ҳеч ким ажабланмай ҳам қўйди.

Одатда бировга қарз бериш масаласида гап кетса, кўпчилик бермасликни тўғри йўл, деб ҳисоблайди. “Қарз муносабатларни бузади”, деб ўйлашади. Баъзи бировлар эса кимнингдир оғир кунида ёрдам беришга ҳаракат қилади. Дилобархоннинг ҳикояси эса мени ҳам бу масалада ўйлантириб қўйди.

Бугун ижтимоий тармоқлар ҳаётимизнинг ажралмас қисмига айланди. Ҳар куни эрталаб уйғонишимиз билан кўп ҳолларда албатта телефонимизни қўлимизга оламиз ва телеграм, инстаграм ёки фаcебук га кирамиз. Биламизки, улардан фойдаланишнинг ҳам ўзига яраша салбий жиҳатлари ҳам бор.

Толибон ҳаракатининг террорчи ташкилотлар рўйхатидан чиқиши хусусидаги ўйлар

Оилапарварлик бизнинг қон-қонимизга сингиб кетган. Ота-она ва фарзанд олдидаги масъулиятнинг ҳам ўзбекча қиёфаси бор асли. Бу қиёфа онанинг улуғланишида ҳам, фарзандлик бурчда ҳам, оилавий садоқатда ҳам кўринади. Бу қиёфа ота-онага ҳурматсизлик – уларнинг кўзларига тик боқиш гуноҳ саналишида, ажрим нафақат шу оила, балки шу авлод учун ҳам иснод ҳисобланишади гавдаланади. “Бизнинг авлодимизда бундай бўлмаган”, – деб қўйишади ота-момоларимиз бош чайқаб. “Бизнинг ота-оналаримиз бундай қилишмаган” – дейишади ёшлар ҳам бўйнини кўтариб. Бу – оилапарварликнинг ўзбекча қиёфаси, она ва бола муносабатларининг ўзбекча қиёфаси...

Кўпчилигимиз Америка қитъасининг туб аҳолиси бўлган ҳиндулар ҳақидаги бадиий фильмларни ёшликдан кўриб катта бўлганмиз. Улар эрксевар ва қизиққон кишилар сифатида тасвирланади. Ҳиндулар ҳақидаги асарлар асосан уларнинг тарихи, оқ танлилар билан қарама-қаршиликлар юз берган даврларни ўз ичига олади. Аммо ҳиндулар бугун ҳам Америка материги, жумладан, АҚШ ҳудудида яшаб келмоқда. Сўнгги маълумотларга кўра, уларнинг тахминий сони 5-6 миллион кишидан ошади (айрим манбалар 2,5 миллион киши). Энг қизиғи, ҳиндулар ҳаётини тараққиёт остин-устун қилиб ташламаган. Кўпчилиги аждодлари каби яшаш тарзини сақлаб қолишган.

Янги туғилган чақалоқлар биринчи ойларида нарсаларни “лойқа” ҳолатда, хира кўради. Аммо уларнинг ҳид билиши кучли бўлиб, айниқса онасининг ҳидини яхши фарқлайди.

Шу каби гапларни тез тез эшитиб қоламан: “фалонча келинини ўқитиб қўйибди, ҳалоли бўлсин”, “фалонча келинини ишлатиб қўйибди, бирам тилло қайнона-да”, “пистонча хотинини ўқитяпти” ва ҳоказо... Шунда ўйланаман, "ўқиётган ким-у, қаҳрамонлар ким?" Нима учун ўқиётган, ишлаётган келинлар одамларнинг кўзига ялло қилиб юргандай кўринишади?!

Билганларимни борича баён қилишдан аввал бир гап: мен таълимга бефарқ ва бегона эмасман. Чунки отам ҳам, онам ҳам ўқитувчи бўлишган. Ҳозирда акам билан укам ўқитувчи. Қолаверса, таниш-билишларим орасида ҳам муаллимлар кўп. Шундай экан, гапираман десам, гап кўп, аслида эса...

Меҳмонга бормаслигимиз, телевизор кўрмаслигимиз, суткалаб бирор нарса емаслигимиз мумкин. Лекин бир кунда бир неча марта ҳожатга чиқишимиз шарт, ҳатто овқатланмасак, сув ичмасак ҳам! Бу жараён ўз номи билан ҲОЖАТ, ҳар кимнинг ҳожати муқаррар тушади унга. Лекин ҳар доим ҳам уйда ёки ишхонада бўлмаймиз, шунда нима қиламиз?

Рамазон ойи гўзал инсоний фазилатларни юксалтириш, миллий қадрияларимизни асраб-авайлаш, уларни янада кенгроқ тарғиб қилиш учун бебаҳо фурсатдир. Бу муборак кунларда маънавий поклик, меҳр-оқибат, хайру саховат, оила ва маҳаллаларда ўзаро меҳр-оқибатни мустаҳкамлаш, ёшларни гўзал хулқ соҳиблари этиб камол топтириш, эҳтиёжманд инсонларга кўмак ва ёрдам кўрсатиш каби эзгу амалларга йўлдош бўлмоқлик фарздир.

Яқинда Lancet илмий журналида чоп этилган тадқиқотда бир маълумот янгради: туғилишнинг кескин пасайиши сабаб яқин ўн йилликларда дунё аҳолиси 14-асрдан буён илк бор камайиши мумкин экан. Одамзод сони ўша вақтда “Қора ўлим” дея номланган вабо пандемияси сабаб қисқарганди.