Лимузинлар дастлаб бой ва ўзига тўқ кишилар учун транспорт воситаси сифатида ишлаб чиқилган. Бироқ, ҳозирга келиб улар асосан ижарага бериш секторига кўчиб ўтди. Аввало “лимузин” тушунчасига тўхталиш керак. Умуман олганда, бу ёпиқ турдаги автомобил бўлиб, унинг асосий ажралиб турадиган хусусиятлари олд ҳайдовчи ва орқа йўловчи бўлинмалари ўртасида тўсиқ ва стандарт форматга нисбатан чўзилган кузовнинг мавжудлигидир. Бу ёндашув от аравалари пайдо бўлишидан анча олдин амалга оширилган. Бунга мисол қилиб XVII асрда пайдо бўлган инглиз кабиналарини келтириш мумкин. Бу ерда йўловчилар ёпиқ бўлинмада ўтиришган ва ҳайдовчининг орқасида ёки олдида жойлашган. Ҳайдовчи ва йўловчи бўлинмаларининг бу тарзда ажратилиши XX аср бошларидаги ҳашаматли автомобилларда ҳам қўлланилган ва бугунги кунгача Лондон таксиларида сақланиб келмоқда.

Шуни таъкидлаш керакки, ўша пайтда ҳашаматли автомобилларда турли ишлаб чиқарувчиларнинг кузовлари ва шассиларини бирлаштириш ҳолатлари учрарди. Бу шуни англатадики, битта компания шасси ишлаб чиқаради, харидор эса кузовни турли вагон ишлаб чиқарувчилардан буюртма қилиши мумкин эди. Қўшимча қўшиш орқали стандарт кузовни кенгайтириш ғояси 1920-йилларда америкалик муҳандис Генри Лиланд томонидан таклиф қилинган. Ўша пайтда Қўшма Штатлардаги юқори турмуш даражаси ҳашаматли товарларга талабни келтириб чиқарди. Бу дизайн муваффақиятли бўлди, чунки у нафақат йўловчилар ва қўшимча ускуналарни жойлаштириш учун ички маконни кенгайтирди, балки автомобилни визуал жиҳатдан ажратиб турди. Натижада, у машҳурликка эришди ва лимузиннинг кенгайтирилган транспорт воситаси сифатидаги консепцияси кенг қабул қилинди, Қўшма Штатлар лимузиннинг туғилган жойи сифатида кўрилди.

Генри Лиланд XX аср бошларида оммабоп лимузинларни биринчилардан бўлиб яратган ва саноатдаги энг йирик автомобиль компаниялари Cadillac ва Lincoln Motors`га асос солган. Генри Лиланд ўзининг лимузинларида В-пистонли двигател ва электр стартер каби илғор ғояларни амалга оширган. Улар биринчи бўлиб кузови металл қаттиқ том билан жиҳозланган лимузин ишлаб чиқарган.

1920-йилларнинг бошларида компанияни Лиланддан сотиб олган Генри Форд ушбу бренддаги автомобиллар ишлаб чиқаришни янги даражага кўтара олди.

Лимузинлар ишлаб чиқарилиши бўйича икки гуруҳга таснифланади. Биринчиси, заводда ишлаб чиқарилган. Улар тадбиркорлар томонидан ўз моделлари асосида ишлаб чиқарилади. Иккинчиси стретч , яъни мавжуд транспорт воситаларидан фойдаланиб, учинчи томон устахоналари ишлаб чиққан нусхалар.

Лимузинлар ички тузилишига қараб ҳам таснифланиши мумкин. Пуллман, учта кўндаланг қаторли ўриндиқлардан иборат макет (орқа ўриндиқлар одатда бир-бирига қарама-қарши жойлаштирилган). Лимузин, ён томонлари бўйлаб бир ёки иккита бўйлама қаторли ўриндиқлардан иборат макет.

Таъкидлангандек, лимузинлар юқори синф учун ҳашаматли автомобиллар сифатида яратилган. Дастлаб ўтган асрнинг охиригача улар асосан юқори жамият аъзолари учун мавжуд эди. Лимузинлардан давлат раҳбарлари ва юқори мартабали амалдорлар (президентлар, қироллик оилалари аъзолари ва бошқалар), йирик компаниялар раҳбарлари, юқори лавозимли менежерлар, муваффақиятли молиячилар ва мусиқа ва кино соҳасидаги машҳур шахслар фойдаланган. 1980-йиллардаги муваффақиятли шахснинг лимузинда кетаётгани, сигарет чекаётгани ва қўлида Wall Street Journal газетаси нусхасини ушлаб тургани тасвири кўпчилик учун прототипга айланганди.

Бироқ, XX асрнинг иккинчи ярмида зиёфатлар, тўйлар ва бошқа тадбирлар учун лимузин ижараси хизматлари кенг тарқалди. Бунинг учун арзонроқ стреч вагонлардан фойдаланила бошланди. Бундан ташқари, юқори даражадаги меҳмонхоналар бундай транспорт воситаларини сота бошладилар. Бу лимузинларни кенг жамоатчилик учун қулай қилди, аммо шу билан бирга, улар одатда оддий фойдаланувчилар учун эксклюзивлик жозибасини йўқотдилар. Аста-секин, лимузинлар деярли бутунлай бу бозорга кўчиб ўтди. Бадавлат ва машҳур кишилар бундай транспорт воситаларидан деярли воз кечишди.

Латифа ўрнида:

– Ҳалигача “Лимузин” миниб юрасан. Ҳеч ким фойдаланмаяптику?!

– Қурилиш бозорида ишлаяпман. Қувурлар ташиш учун бундан яхшироқ автомобиль йўқ экан.

Бу қисман уларнинг тез машҳурлиги туфайли мақомининг пасайиши билан боғлиқ эди. Аммо асосий сабаблар автомобил бозорининг ўзгарувчан тузилиши, автомобилларнинг умумий хусусиятлари ва маданияти эди. Бугунги кунда бозор тузилиши сезиларли даражада мураккаблашди, ишлаб чиқарувчилар ҳар бир истеъмолчи тури учун маҳсулотлар таклиф қилишди. Юқори сегментда (F) немис премиум брендлари (Мерcедес-Benz, BMW, Audi) етакчиликни эгаллади, аммо Америка ва Британия моделлари (Cadillac, Jaguar) ҳали ҳам таклиф қилинмоқда. Япония ва ҳатто корейс эквивалентлари (Lexus, Genesis) ҳам пайдо бўлди. Буларга якка ва ҳайдовчи томонидан фойдаланиш учун стандарт кузов версиялари, шунингдек, асосан ҳайдовчи томонидан фойдаланиш учун кенгайтирилган ғилдирак базаси версиялари киради. Шуни таъкидлаш керакки, бу жуда кенг тарқалган, оммавий ишлаб чиқарилган транспорт воситалари. Янги автомобиллар анча қиммат бўлса-да, уларни ҳам жисмоний шахслар, ҳам давлат ва хусусий ташкилотлар, такси компаниялари ва шунга ўхшашлар кўп миқдорда сотиб олишади. Ушбу истеъмолчилар янги авлод ёки янгиланиш чиқарилиши билан дарҳол ўз автомобилларини алмаштиришга мойилдирлар.

Бадавлатроқ истеъмолчилар ёки кўпроқ пул сарфлашни истаганлар учун Rollys-Royce ва Bentley каби таниқли брендларнинг эксклюзив маҳсулотлари мавжуд. Бундан ташқари, XXI асрнинг бошларига келиб, ҳашаматли SUV`лар машҳур седанларга муқобил сифатида пайдо бўлди. Замон ривожланди, аҳоли кўпайди, қизиқишлар ўзгара бошлади. Лимузинлардаги қатор камчиликлар яққол кўрина борди. Улардан бири ўлчамлар саналади. Узун транспорт воситаси тор ҳовлилардан ўтолмайди ёки кичик автотураргоҳда орқага бурила олмайди, йўловчилар учрашув жойига пиёда боришлари керак бўлади. Ижара муддати: одатда, лимузинни камида 3 соатга ижарага олиш мумкин. Ўзига хосликнинг йўқлиги: XXI асрда лимузинлар тўйларнинг стандарт элементига айланди, шунинг учун агар сиз базмнинг ноёб ва креатив бўлишини истасангиз, бошқа муқобил вариантларни кўриб чиқишингиз зарур (лимузинлардан ҳеч ким ҳайратланмай қўйди). Буларнинг ҳаммаси лимузинларнинг мавқеига жиддий путур етказди.

Бундан ташқари, ўтган асрнинг ўрталаридан бошлаб, жамиятдаги стереотиплар ўзгара бошлади. Мижозлар ҳашаматли, лекин узун ва бесўнақай лимузинлардан кўра оддийроқ автомобилларни афзал кўра бошлашди. Лимузинлар фақатгина классик автомобил ҳашаматини эслатувчи моделга айланиб борди. Бугунги кунда ҳам улардан фойдаланилмоқда, бироқ лимузинларнинг “олтин даври” сифатида XX асрнинг бошидан ўрталаригача бўлган вақтни айтиш мумкин.

Аброр Зоҳидов

Ishonch.uz