Плутон 1930 йилда астроном Клайд Томбо томонидан кашф этилган. Бундай орбитага эга сайёра борлиги XIX асрдаёқ гумон қилинган эди, аммо у кейинги асрнинг бошларига қадар телескопларда кузатилмади. Сайёра қадимги Рим динига тегишли маъбуд шарафига номланган.

Плутон кашф этилганидан токи 2006 йилгача бизнинг Қуёш тизимидаги тўққизинчи сайёра ҳисобланган. Плутонни сайёравий мақомидан маҳрум қилиш тўғрисидаги қарор унга ўхшаш бир нечта самовий жисмлар - Церера ва Эрис кашф этилгандан сўнг қабул қилинди. Церера ва Эрисда ҳақиқий сайёраларнинг барча хусусиятлари, масалан, ўз орбиталарини бошқа самовий жисмлардан тозалай олмаслик омили борлиги сабаб, улар митти сайёралар деб таснифланган.

Бироқ, Плутоннинг атмосфераси ва ҳатто йўлдоши Харон ҳам бор. Бу икки хусусият туфайли астрономлар уни тўққизинчи сайёра мақомидан маҳрум қилишдан узоқ вақт иккиланишди. Бу вақтга келиб, астрономлар экзопланеталарни кашф эта бошладилар, шунинг учун олимлар бу самовий жисмнинг аниқ таърифига муҳтож эдилар. Олимлар бу объектларнинг учта асосий хусусиятини аниқладилар: сайёра юлдуз атрофида айланиши, сунъий йўлдош бўлмаслиги, деярли шарсимон шаклга эга бўлиши учун етарлича массив бўлиши, атрофини бошқа объектлардан тозалай олиши ва яқинида йўлдош жисм бўлиши керак.

Ушбу мезонларга кўра, Плутон сайёра сифатида таснифланмаган - унинг массаси у жойлашган Койпер камар объектларининг атиги 7% ни ташкил қилади. Бу Плутонни тўлақонли сайёра деб ҳисоблаш учун жуда кичик. Бироқ, бизнинг қуёш тизимимизда ушбу мезонларнинг барчасига жавоб берадиган тўққизинчи объект ҳақиқатан ҳам мавжуд бўлиши мумкин. У ҳали кашф этилмаган, аммо бизнинг қуёш тизимимиздаги сайёралар ҳаракатини таҳлил қилиш шуни кўрсатадики, ҳозирги моделларда баъзи тортишиш кучи йўқ.

Клайд Томбо Лоуэлл расадхонасида Плутонни кашф этганида, у маълум бир сайёрани қидирмаган. У Уран орбитасига фаол таъсир кўрсатадиган номаълум самовий жисм деб тахмин қилинган Х сайёрасини қидирган. Ўз тадқиқотида астроном бир хил осмон майдонининг иккита фотосуратини таққослайдиган асбоб - блинк компараторидан фойдаланган. Бу ҳали кашф этилмаган сайёраларга мос келадиган силжиган объектларни аниқлаш ва аниқлаш учун зарур эди. Собиқ сайёра аввалроқ кашф этилиши ҳам мумкин эди. Плутон биринчи марта 1909 йилда — Томбодан 21 йил олдин Эдвард Барнард томонидан олинган фотосуратда тасвирланган. Бироқ, Барнард Галлей кометасини ўрганаётган эди ва сайёраларни қидирмаган эди. Шу сабабли, олим ўзига келиб тушган тасвирдаги кичик нуқта шунчаки бошқа юлдуз эмас, балки бутунлай очилмаган сайёра эканлигини англай олмади.

Аммо Томбонинг Лоуэлл расадхонасидаги ҳамкасблари атайлаб сайёрани қидириб топишган ва 1915 йилда ҳатто Плутон жойлашган осмон қисмини икки марта суратга олишган. Бироқ, олимлар омадсиз бўлишди: биринчи тасвирда Плутоннинг тасвири юлдуз билан, иккинчисида эса пластинкадаги нуқсон билан қопланган. Шунинг учун, потенциал кашфиёт 15 йилга “кечиктирилди”.

Олимлар Плутон дискини ўнлаб йиллар давомида, ҳатто кучли телескоплар билан ҳам кўра олмаганликлари сабабли, унинг массаси Ерга ўхшаш ва ёруғликни акс эттирмайдиган жуда қоронғу юзаси бор деб ҳисобланган. Бу хато америкалик астрофизик Жеймс Кристи томонидан рад этилди.

1978 йилда у Плутоннинг йўлдошини кашф этди. Ушбу кашфиёт туфайли тадқиқотчилар Плутоннинг массасини ҳисоблашга муваффақ бўлишди, бу Ерникидан 500 баравар кичикроқ бўлиб чиқди. Бу Плутон Уранга ҳеч қандай таъсир кўрсата олмаслиги ҳақидаги хулосани келтириб чиқарди. Кейинчалик, Voyager 2 зонди Нептуннинг массасини аниқ ҳисоблаганда, астрономлар дастлабки тахминлари нотўғри эканлигини аниқладилар. Маълум бўлишича, олимлар дастлаб ҳеч қачон мавжуд бўлмаган бутунлай бошқа сайёрани қидирган эканлар. Плутоннинг кашфиёти нотўғри ҳисоб-китоблар натижасида юзага келган бахтли тасодиф бўлган.

Қуёшдан энг олисда жойлашган жисм сифатида кўриладиган Плутон баъзан юлдузга Нептундан кўра яқинроқ яқинлашади. Плутоннинг орбитаси Қуёш тизимидаги бошқа сайёраларнинг орбиталаридан мутлақо фарқ қилади. Гап шундаки, Плутоннинг эклиптика текислигига нисбатан экссентриклиги ва мойиллиги анча юқори. Кўпинча митти сайёра Қуёшдан 7,3 миллиард километр узоқлашади ва баъзи вақтда юлдузга 4,4 миллиард километр яқинлашади. Натижада Плутон ва Қуёш орасидаги масофа Қуёш ва Нептун орасидаги масофадан кичикроқ бўлади. Бу камдан-кам ҳолларда содир бўлади — шунга ўхшаш нарса охирги марта 1979 ва 1999 йиллар оралиғида содир бўлган ва кейинги сафар 2227 ва 2247 йиллар оралиғида кузатилади.

Сайёра кашф этилганидан бери Плутонга фақат битта космик кема яқинлашган: New Horizons зонди. У 2006 йил январь ойида учирилган ва Плутонга фақат 2015 йил июль ойида етиб келган. Қизиғи шундаки, зонд учирилганда ҳали Плутон сайёра ҳисобланарди. Умуман олганда, Плутон ҳатто Ойдан ҳам кичикроқ. Бу New Horizons зонди Плутонга етиб келганидан кейин аниқланган. Митти сайёранинг диаметри 2380 км, сирт майдони эса 17,7 миллион км (Россия ҳудуди билан деярли бир хил). Ер сунъий йўлдошининг диаметри 3480 км. Шундай қилиб, Плутон Ойдан анча кичикроқ.

Кичик сайёра мовий осмонга эга. Плутон нисбатан кичик ўлчам ва массага қарамай, ўз атмосферасига эга. Унинг атмосфераси жуда юпқа ва асосан азот ва метан, сиртидаги музидан буғланадиган газлардан иборат. Қуёш нурлари таъсирида у ерда янада мураккаб бирикмалар ҳосил бўлиб, 200 километр баландликка етадиган кўк туман ҳосил қилади. Плутон кам қуёш нурини олганлиги сабабли, унинг юзасидаги босим йил давомида сезиларли даражада ўзгариб туради. Бу жараён ҳали тадқиқотчилар томонидан тўлиқ ўрганилмаган. Баъзи космонавтлар митти сайёранинг бутун газ қобиғи музлаб, ер юзасига тушади, деб таъкидлашади. Бошқалар эса Плутон атмосферасининг бир қисми ҳали ҳам сақланиб қолганини айтишади.

Плутоннинг асосий жозибаси унинг “юраги”дир. Митти сайёра “юрак” шаклидаги улкан муз минтақасига эга. Плутоннинг бу минтақаси Томбо деб аталади ва диаметри 1600 километрга этади. Ушбу минтақа бутун қуёш тизимидаги энг ажойиб шаклланишлардан бири ҳисобланади. Олимларнинг фикрича, бу минтақа йиллар давомида сайёра атмосферасидан музлаган газлар билан тўлдирилган улкан зарба кратеридир.

Плутоннинг ҳозирда астрономлар томонидан ўрганилган бешта маълум йўлдоши бор. Улардан энг каттаси диаметри 1200 километр бўлган Харондир. Бошқа йўлдошлар нисбатан кичик, муз жисмлар бўлиб, тартибсиз шаклга эга. Олимларнинг таъкидлашича, улар қадимги тўқнашувлардан қолган қолдиқлардир. Хароннинг массаси Плутонникидан саккиз баравар кичик бўлгани учун (бу космик стандартлар бўйича анча кичик), уларнинг умумий тортишиш маркази Плутон юзасидан ташқарида жойлашган. Шу сабабли, митти сайёра ва унинг йўлдоши космосда бир хил нуқтада айланади. Бундан ташқари, Плутон ва Харон ҳар доим бир-бирига бир хил томонда бўлади. Жисмлар бир-бирига жуда яқин, 19 500 километр масофада жойлашган - бу Ер ва Ой орасидаги масофадан 20 баравар кичикроқ. Шунинг учун баъзи олимлар Плутон ва Харон бирламчи жисм ва сунъий йўлдош эмас, балки икки тизимдаги алоҳида объект эканини таъкидлайдилар.

Аброр Зоҳидов