^{Фото: ishonch ChatGPT}

Бу инсонлар катта бойликка эга бўлишса-да, ўша бойликнинг роҳатини кўра олишмаган. Ўзимизнинг тил билан айтганда: ўзи ҳам емаган, бошқаларга ҳам бермаган. Бойлик ҳар доим ҳам ҳаётни ҳашаматли қилавермайди. Баъзида ўзининг асирига айлантиради. Ушбу мақолада биз миллионларга эга бўлган, аммо ўлгудек зиқна бўлган инсонлар ҳақида ҳикоя қиламиз.

Хетти Грин – “Уолл-стрит жодугари”

XIX аср охирида Уолл-стритда ҳашаматли кийинган эркаклар, чайқовчилар, қимматбаҳо пальто кийган бой банкирлар кўп эди. Улар орасида қора кўйлакда, таниб бўлмас даражада ямалган, ёқаси кир, юзига ҳеч қачон упа-элик суртилмаган аёл ҳам юрарди. Унинг исми Хетти Грин бўлиб, у Американинг энг бой аёли эди. Ва шу қадар хасис эдики, замондошлари уни "Уолл-стрит жодугари" деб аташарди.

Хетти 1834 йилда Массачусетс штатининг Нют-Бедфорд шаҳрида кит овловчи бой оилада туғилган. Унинг отаси қаттиққўл савдогар бўлиб, фақат пулга ва унинг кучига ишонарди. Кичкина Хетти 5 ёшидан бошлаб отасига молиявий ҳисоботларни овоз чиқариб ўқиб берган. 8 ёшида эса оилавий бизнес ҳисобларини юритган.

Отасидан 7 миллион доллар мерос қолди, аммо Хетти пул сарфлаш ўрнига, ҳар бир доллар кўпайиши керак, деган қарорга келди. У ҳамма нарсасини облигацияларга, кўчмас мулкка ва темир йўлларга тикди ва бир неча ўн йил ичида шунчалик бойиб кетдики, ҳатто ўзига кичкина шаҳар сотиб олиши мумкин эди.

Ҳатто шундай ҳолатда ҳам Хетти ҳар қандай харажатни шахсий мағлубият деб ҳисобларди. У Нью-Йоркдаги харобаларда арзон хоналарда яшар, қиммат туманларда солиқ тўламаслик учун оддий кўйлакда юрарди. Уйида иситиш тизими бўлмаган. Хетти "камбағалларга ҳам совуқ, лекин улар совқотмайди," дерди.

Бир куни унинг ўғли Нед оёғини синдириб олди. Хетти уни камбағаллар учун бепул касалхонага олиб борди, лекин у ерда унинг кимлигини билгач, шифокор жой йўқлигини айтиб, болани тўловсиз даволашдан бош тортди. Хетти оёғи ўз-ўзидан тузалиб кетади деб ўйлаб кетди. Оқибатда оёқ чирий бошлади ва Недни бир оёғини кесишди.

Хетти Грин ҳатто марка сотиб олмоқчи бўлганида ҳам савдолашарди. Касса олдида туриб, "эски," ранги ўчган маркалар пайдо бўлишини кутарди. Чунки янгилари ялтирайди, демак, қимматроқ туради деган ўйда эди. Унинг хатларидан ачиган ёғ ҳиди келарди, чунки у бир хил конвертларни икки мартадан ишлатарди. Ресторанларда Грин сули ёрмаси буюртирар, сув билан аралаштирар ва нон бўлакларини беҳуда кетмаслиги учун сумкасига соларди.

Уолл-стритда ундан қўрқишарди. Хетти бошқалар таваккал қилмасликка ҳаракат қилганда, инқирозга пул қўярди ва ҳар доим ютарди. 1907 йилги инқироз ўнлаб банкларни йўқ қилганида, Хетти Нью-Йорк шаҳрига юқори фоизлар билан 1 миллион доллардан ортиқ қарз берди. Шаҳар омон қолди, "жодугар" эса пули кўпайишда давом этди.

Хетти 1916 йилда инсультдан вафот этганида (миш-мишларга кўра, ҳатто ўликхонада ҳам пул тежаб қолган), у икки ўғлига 100 миллион доллардан ортиқ мерос қолдирган. Шундай қилиб, Хетти Грин сайёрадаги энг зиқна бойвучча сифатида тарихга кирди.

Жон Пол Гети набирасини қулоқсиз қолдирган миллиардер

У XX асрнинг энг бадавлат ва шу билан бирга энг камхарж одами эди. Нефть империясининг эгаси, саройлар, дурдоналар ва аёлларнинг коллекционери, ҳар бир центни санаган. Жан Пол Гетти хасис одам ҳар қандай қиролдан ҳам бойроқ бўлиши мумкинлигини исботлаган.

Гетти 1892 йилда Миннеаполисда нефть тадбиркори Жорж Гетти оиласида туғилган. Унинг отаси ҳам хасис эди. Миллионлаб долларга эга бўлсада, қаҳва ўрнига сув ичарди.

24 ёшидаёқ миллионер бўлган. Нефть конлари участкалари билан савдо қилган, арзон акцияларни сотиб олган ва уларни уч баробар қимматга сотган. 1930 йилда отасининг ўлимидан сўнг, Гетти бизнесни мерос қилиб олди. Уни гигант Getty Oil компаниясига олиб чиқди ва тарихдаги биринчи миллиардерлардан бирига айланди. Бироқ, танишларининг сўзларига кўра, у 3 миллиард доллар бойликка эга бўлса-да, "дўкондаги сотувчидан кўпроқ пул сарфлашдан қўрққан."

У Саtton-Pleys номли инглиз мулкида яшарди. Дарвозага "Сувни тежанг" деган ёзувлар осиб қўйилган эди. Меҳмонлар уйдаги ҳашаматдан ҳайратга тушарди. Яқинларига қўнғироқ қилишга уринишганда эса телефон олдида танга ташлаш учун пулли аппаратни кўриб, лол қолишган. Шунчаки Гетти меҳмон бўлса ҳам, бошқаларнинг суҳбати учун пул тўламасликка қарор қилган.

Энг қайғули ҳолат 1973 йилда содир бўлган. Ўшанда мафия унинг 16 ёшли набирасини ўғирлаб, 17 миллион доллар тўлов талаб қилган. Гетти пул тўлашдан бош тортди ва шундай деди: "Менинг 14 набирам бор. Биттасига пул тўласам, қолганларини ҳам ўғирлашади”. Ўғрилар боланинг қулоғини кесиб, почта орқали жўнатганида, миллиардер фақат солиқлардан ушлаб қолиши мумкин бўлган миқдорни - 2,2 миллион долларни тўлашга рози бўлган. Қолганини ўғлига фоизга қарзга берган.

Гетти кексайганида оиласи билан деярли мулоқот қилмаган. Унинг уйидан нақд пул, олтин қуймалари билан тўлдирилган 13 та сейф топилган. У 1976 йилда вафот этганида, унинг бойлиги тахминан 6 миллиард долларга баҳоланган.

Говард Хюз - микроблардан қўрққан ва пул ювган миллиардер

Агар очкўзликнинг яна бир номи бўлганда, аниқ Говард Хюз бўларди. У ҳаммадан бойроқ, ҳаммадан чиройлироқ ва ҳаммадан кўра ақлдан озганроқ эди. Даҳо, плейбой, режиссор, учувчи, ихтирочи ва миллиардер - бу одам ярим дунёни сотиб олиши мумкин бўлган. Бироқ, у ҳатто эшик тутқичини ушлашдан ҳам қўрққан.

Хюз 1905 йилда Техаснинг Хьюстон шаҳрида туғилган. Унинг отаси бурғулаш дастгоҳлари учун патент эгаси, онаси тозаликка муккасидан кетган аёл бўлиб, ўғлини ҳар куни 6 мартта чўмилтирган. Ота-онаси вафот этгач, Govard Hughes Tool Company компаниясини мерос қилиб олди ва уни жудаям ривожлантирди.

Пул орзулар учун бензин эканлигини тезда тушунди. Хюз Голливуд фильмларини ("Дўзах фаришталари") суратга олди, Hughes Aircraft компаниясига асос солди, самолётда тезлик бўйича рекорд ўрнатди. Ер шарини айланиб чиқди ва TWA авиакомпаниясига эгалик қилди. 30 ёшида у афсонага айланди ва аста-секин ақлдан оза бошлади.

У Лас-Вегасдаги Desert Inn меҳмонхонасида яшар, деразаларини фанер билан ёпиб қўйган, қўлқопда яланғоч ухлар, овқатни эса қўлқоп ва ниқоб таққан одамлар олиб келишарди. У қўл теккизиш мумкин бўлмаган қоғозга ёзилган ёзувлар орқали ташқи дунё билан мулоқот қиларди.

У қўлини 20 мартадан юварди. Дарҳақиқат, у пулларни стерил халтачаларда сақлар, пиёлаларни эса ҳар сафар сут билан тўлдиришдан олдин қайнатарди.

Хюз самолётга миллионлаб пул сарфлаши мумкин эди, лекин қўриқчи ортиқча чироқни ёқса, ғазабланарди. 2 миллиард долларлик бойлигига қарамай, Хюз уйсиз одамдек кийинарди, шоколад, сут ва бир ҳовуч ёнғоқ истеъмол қиларди.

Вақт ўтиши билан у АҚШдан чиқиб кетди, шахсий самолётларда ёпиқ ойналар билан саёҳат қилди. 1976 йилда Хюз вафот этганида, унинг танаси 40 килограммгача озган, тирноқлари бир неча сантиметр узунликда бўлган ҳолда топилган ва ҳеч ким дастлаб бу унинг ўзи эканлигини билмаган. Унинг сейфидан миллионлаб долларлар, стерилизация қилинган ҳужжатлар ва ўнлаб тушунарсиз суюқлик идишлари топилган.

Чарлз Еркс - Чикагони бўғзидан тутган одам

Чарлз Тайсон Еркс 1837 йилда Филадельфияда бадавлат савдогар оиласида туғилган. Тайсон ўртача маълумот олган, аммо ёшлигиданоқ пул ва хавфли операцияларга ноёб истеъдодини намойиш этган. У 20 ёшидаёқ облигациялар савдоси билан шуғулланиб, тезда бойиб кетди ва худди шундай тезда давлат қоғозлари билан фирибгарлик қилгани учун қамоққа тушди.

Қамоқда ўтказган етти ойи уни ҳалол қилиб қўймади. Озодликка чиққандан сўнг, Еркс ҳаётини бошидан бошлаш учун Филадельфияни тарк этди. 1880 йилларда Чикагога келди. Айнан ўша ерда у ўзига беҳисоб бойлик келтирган нарсани - трамвайларни топди.

Еркс бир нечта тармоқларни бирлаштириб, электрлаштиришга пул тика бошлади. У амалдорларга пора берди, ўзига мос қонунларни сотиб олди ва шаҳар транспорти устидан деярли монополь назоратни қўлга киритди. 1890 йилларда у Чикаго трамвай линияларининг катта қисмига эгалик қилган.

Еркс ҳеч қачон ишчиларга ўз вақтида ҳақ тўламаган, рельс ва кабелларни тежаган, энг арзон металлдан фойдаланган, шунинг учун вагонлар тез-тез йўлдан чиқиб кетган. У ишчиларни иситилмайдиган баракларга жойлаштирар, ойлик маошини эса ойлаб кечиктирарди.

Уйда у бадавлат яшар, лекин бир цент ҳам ортиқча сарфламасди. Оддий таомлар билан овқатланар, бир хил кийимда юрар, дўконлардан бепул намуналар олар, меҳмонларга эса иккинчи марта дамланган чой берарди.

XX аср бошларига келиб, Еркс Чикагонинг энг нуфузли ва манфур одамларидан бирига айланди. Газеталар унинг "шаҳарни бўғзидан тутиб тургани" ҳақида ёзишди. 1899 йилда, унинг коррупцион схемалари текширила бошланганда, Еркс активларини сотиб, Лондонга жўнаб кетди. У ерда яна ўша усулни такрорлади: метро ва темир йўлларга сармоя киритди - яна шубҳали битимлар тузди. Чарлз Еркс 1905 йилда Нью-Йоркда вафот этди. Унинг бойлиги тахминан 50 миллион долларга баҳоланган.

Жеймс Вуд Глостер

Жеймс Вуд 1756 йилда Англиянинг Глостер шаҳрида банкир оиласида туғилган. Унинг отаси шаҳардаги энг қадимги хусусий банк - XVIII асрдан бери мавжуд бўлган Gloucester Old Банкга эгалик қилган. Вуд ягона ўғил ва меросхўр бўлиб, болалигидан отасининг ўрнини эгаллашга тайёрланган. Оила ўзига тўқ, аммо қадимги инглиз савдогарлари анъаналарига кўра, камтарона ҳаёт кечирган. Жеймс отасидан нафақат пулни, балки тежамкорликни ҳам мерос қилиб олди.

Вуд оилавий банкни бошқарганида, у деярли дарҳол ходимларни қисқартирди. Ўнлаб хизматчилар ўрнига фақат икки кассирни ыолдирди. У ҳатто чироқ учун ҳам пул сарфламаган - айтишларича, банк залида битта шам ёниб турган ва агар мижоз ҳужжатга имзо чекиши керак бўлса, уни яқинроқ жойга кўчиришган. Вуд омонатлар бир йилдан камроқ вақт давомида сақланган бўлса, фоиз тўламаган ва ҳар доим суммани ўз фойдасига яхлитлаган.

Шу билан бирга, у деярли қашшоқча ҳаёт кечирарди. Унинг уйи эски, қоп-қоронғи, қўпол ёғоч курсилар ва темир каравот қўйилган эди. У уйда овқатланар, овқатни арзон-гаров қовоқхоналардан олиб келарди.

Унинг эски сюртук кийган, қирра бурун ва ўткир нигоҳли, озғин чол қиёфаси карикатуралар объектига айланди. Газеталар уни Gloucester Miser деб аташар, кўчадагилар эса уни бармоқлари билан кўрсатишарди. Аммо Вуднинг ўзи, замондошларининг фикрига кўра, ҳеч қачон хафа бўлмаган, аксинча, ўз обрўси билан фахрланган ва очкўзликни фазилат деб билган.

1836 йилда вафот этганида Вуд 80 ёшда эди. Унинг оиласи бўлмаган. Ўз бойлигини - тахминан 900 минг фунт стерлингни узоқ қариндошларига ва бир нечта шаҳар муассасаларига васият қилди.

Кўпчиликнинг фикрича, айнан у Чарлз Диккенснинг "Рождество қўшиғи"даги Эбенезер Скруджнинг прототипи бўлган.

Жон Д. Рокфеллер - совун ва қоғоз тежаган миллиардер

Жон Девисон Рокфеллер 1839 йилда Нью-Йорк штатида камбағал оилада туғилган. Унинг отаси обрўли савдогар бўлиб, "мўъжизавий эликсирлар" сотган ва кўпинча ҳафталаб ғойиб бўлиб, оилани пулсиз қолдирган. Қаттиққўл онаси ўғлига ҳар бир центни санашни ва харажатларни дафтарга ёзишни ўргатди. Шундай қилиб, бир вақтлар тарихда биринчи долларли миллиардерга айланган.

Рокфеллер ёшлигидан тартиб ва рақамлар тарафдори эди. 16 ёшида у ҳисобчи бўлиб ишга кирди ва ўлимигача харажатлар кундалигини юритди. Ҳар бир тийинни чиройли ёзув билан ёзди. Кейинчалик, Стандард Оил нефть империясининг эгаси бўлганида, у қўл остидагилардан ҳам худди шундай - ҳар бир сарфланган цент учун ҳисобот беришни талаб қилди.

Рокфеллернинг бизнеси ғайриинсоний тежамкорликка асосланган эди. У рақобатчиларни сотиб оларди, нефть нархини белгиларди, темир йўлларда чегирмалар ўрнатарди ва нефтни қайта ишлаш чиқиндиларидан янги маҳсулотлар учун фойдаланарди - ҳатто парафин ва мазутдан ҳам фойда оларди.

Зиқналик унинг табиатининг бир қисми эди. Қаламлар узоқроқ ишлаши учун уларни ўзи иккига бўларди, котиблардан ҳам шуни талаб қиларди. Унинг уйида қоғозни ташлаб юбориш мумкин эмасди. Қораламалар учун орқа томонидан фойдаланишни буюрди. Ҳаммомдаги совунни у бўлакларга бўлиб қўяр ва исроф қилмаслик учун турли раковиналарга териб қўярди.

Бойиб кетгандан кейин ҳам Рокфеллер ўзгармади. Ҳатто унинг бойлиги миллиард доллардан ошганида ҳам у эски шляпа, ранги ўчган костюм ва эски модадаги ботинка кийиб юрарди.

Анча танқидлардан сўнг Рокфеллер хайрия ишлари билан шуғуллана бошлади. У Рокфеллер жамғармасини ташкил қилди. Университетлар ва тиббиёт дастурларини молиялаштирди, лекин бу ерда ҳам у бухгалтер сифатида ёндашди: ҳар бир хайрия суммаси рентабеллик ҳисоботи билан бирга эди. У ўзининг инвестициялари "ижтимоий самара" беришини исботлашни талаб қилди.

Рокфеллер 58 ёшида нафақага чиқди ва 97 ёшгача яшади.

Рокфеллер 1937 йилда вафот этди ва бугунги пул билан ҳисоблаганда тахминан ярим триллион долларга тенг бойлик қолдирди.

Феруза Раҳимова,
Ishonch.uz