Ниагара шаршараси Нью-Йорк штатидаги Буффало шаҳридан 25 км узоқликда оқиб ўтадиган Ниагара дарёсида жойлашган. Дарё Эри кўлига қуйилади ва тўртта Буюк Кўлни Онтарио кўли билан боғлайди. Дарё йўлининг 58-километри ўрталарида тез оқим бирдан узилади ва баланд қоядан шаршара бўлиб пастга оқади.У сайёрадаги энг баланд, энг сершовқин ва гўзал шаршаралар қаторига киради: баландлиги 53 метр ва кенглиги бир километрдан ошади. Аниқроғи, у учта каскаддан иборат: Тақа (Канадада), Америка шаршараси ва Фата (АҚШда). Ниагаранинг шовқини 25 километр узоқликдан эшитилиши мумкин. Ушбу сайёҳлик масканининг машҳурлиги унинг кечки ёритгичлари, кўплаб диққатга сазовор жойлар ва ўйин-кулгилар, шунингдек, мунтазам шоулар ва фестиваллар билан янада ошади.

Ниагара шаршараси атрофидаги ҳудуд кузатув майдончалари, диққатга сазовор жойлар, кафелар, ресторанлар ва дўконларга эга улкан ўйин-кулги боғидир. Масалан, бу ерда сиз жарликлардан оқиб ўтувчи шаршараларга қараган панорамали Rock House ресторанида овқатланишингиз мумкин. 360 даражали манзарага эга яна бир машҳур кузатув майдончаси 140 метрли Скайлон минораси ҳисобланади. Шунингдек, сиз Ниагара шаршараси музейи ва мум музейига ташриф буюришингиз, 3D кинотеатрга боришингиз, камалак кўпригидан ўтишингиз ёки “Maid of Mist” қайиғида Онтарио кўли бўйлаб саёҳат қилишингиз мумкин. Бу қайиқлар ҳар ярим соатда Америка ва Канада томонидаги қирғоқлардан жўнайди. Агар сиз кечқурунгача шаршарада қолсангиз, ранг-баранг ёруғлик шоусини кўра оласиз.

Шаршаранинг шаклланиши, бундан 8-9 минг йил аввал вақтга, музлик даврига бориб тақалади (баъзи манбаларга бу рақам 10-15 минг йил деб ҳам кўрсатилади). Тарихий фактларга кўра, уни 1604 йилда француз тадқиқотчиси Самуэл де Шамплен биринчи бор кашф этилган деб ишонилади. Бу ном Ирокез қабиласидан олинган — Ниагара “гулдираган сув” деган маънони англатади. XIX асрнинг охирида кўплаб экстремал спорт ихлосмандлари Ниагара шаршарасидан тушишга ҳаракат қилишди, аммо уларнинг уринишлари фожиали якунланди. Муваффақиятга эришган биринчи одам америкалик Энни Тейлор бочкада шиддатли оқимдан омон чиқишга муваффақ бўлди. Бундай уринишлар энди қатъиян тақиқланган.

1880 ва 1890-йилларда Ниагара шаршарасида биринчи гидроэлектростанциялар қурилди, бу бир томондан технологиянинг кескин ривожланишига туртки бўлди, иккинчи томондан эса шаршараларнинг ўзига сезиларли таъсир кўрсатди. Ўшандан бери дарё сувининг катта қисми жарликларни четлаб ўтиб, электр энергияси ишлаб чиқариш учун дарёга параллель туннеллар орқали йўналтирилди. XX аср тарихи энергетика компаниялари ва туризм тарафдорлари ўртасидаги низолар ва муросалар тарихидир. Бугунги кунда Ниагара шаршараси асосан визуал эффектни ва эрозияни секинлашттириш учун кўплаб муҳандислик ечимлари орқали ишлаб чиқилган сунъий иншоотдир. Бу жараёнда АҚШ ва Канада ҳукумат идоралари ўртасидаги муқаррар ҳамкорлик ва умумий энергия маконини яратиш икки мамлакат ўртасидаги замонавий муносабатларда муҳим рол ўйнади.

Афсуски, шаршара фақат кўм-кўк сув ва гўзалликдан иборат эмас. Тупроқ ва тош эрозияси туфайли унда вақти-вақти билан катта кўчкилар содир бўлади. Шундай муҳим воқеалардан бири 1931 йилда содир бўлган: икки кун ичида Америка шаршарасининг ўртасида жами 75 000 тонна бўлган дарё ўзанининг улкан бўлаклари бирин-кетин ёрилиб, катта шовқин билан дарага қулаган. Бу жарликнинг охирида 45 метр чуқурликдаги ва 40 метр кенгликдаги бўшлиқни ҳосил қилган. 1934 йилда Эчки оролидан Тақа шаршарасига 45 000 тонна тош қолдиқлари тушган. Ниҳоят, 1954 йилда яна бир йирик кўчки содир бўлиб, канъон тубига 145 000 тонна қолдиқларни оқизган, бу АҚШ тупроғидаги Prospect Point кузатув майдончасини вайрон қилган. Тақа шаршарасидан фарқли ўлароқ, унинг остидаги ҳавзанинг чуқурлиги ҳатто катта тош бўлакларини ҳам яширишга имкон беради ва оқим кучи уларни тезда пастга олиб боради, дарёнинг Америка қирғоғидаги даранинг туби тошлар билан тўлиб тошган, бу эса сувнинг эркин тушиш баландлигини пасайтиради ва умумий кўринишни қисман яширади. XIX аср охири - XX аср бошларида Канада шаршарасининг марказий қисмида бир нечта йирик тош кўчкилари унинг шаклини сезиларли даражада ўзгартирди: у янада ботиқ, ханжарсимон шаклга айланди. Табиий эрозия туфайли шаршаранинг баландлиги ҳар йили бир футга камайиб бормоқда. Айрим таҳлилчилар 40-50 йиллардан сўнг шаршара йўқолиб кетиши мумкинлиги ҳақида ҳам бонг урган.

Ниагара шаршараси ҳар йили бутун дунёдан кўплаб сайёҳларни жалб қилади; турли манбаларга кўра, ҳар йили 22 миллиондан 30 миллионгача одам ташриф буюради. Ёз шаршарага келиш учун энг яхши вақт ҳисобланади. Сайёҳлик мавсумининг энг юқори чўққисининг салбий томони шундаки, одамлар жуда кўп бўлади. Бироқ, баҳор ва куз салқин ва туманли бўлади, қиш эса совуқ бўлади, ҳарорат одатда нолдан паст бўлади. Шунга қарамай, баъзи сайёҳлар қишда Ниагара шаршарасига улкан муз парчалари ва муз қатламларини кўриш учун келишади. Бу вақт ичида қоялардан сув оқиши давом этади. Шаршара деярли ҳеч қачон тўлиқ музламайди - бу аввал атиги уч марта содир бўлган: 1848, 1912 ва 2014 йилларда. 2026 йилда кузатилаётган совуқ ва музлаш ҳам тарихий жараён саналади.

Шаршара икки давлат ҳудудида жойлашгани учун сайёҳларга иккита виза керак бўлади: бири АҚШ, бири Канада визаси. Сайёҳлар учун чегара назорати мажбурийдир. Агар сизда фақат битта виза бўлса, сиз фақат ўз томонингиздаги томоша майдончалари ва диққатга сазовор жойлар билан чекланишга мажбурсиз. Ниагара шаршарасини яхшироқ кўриш учун Канада визасини олиш тавсия этилади. Канада томони кўпроқ қизиқарли тадбирларни таклиф қилади ва шаршаралар яхшироқ намоён бўлади. Баъзи сайёҳлар шаршарага мустақил равишда саёҳат қилишади, бошқалари эса уюштирилган турларни афзал кўришади - булар ҳам Нью-Йорк, ҳам Торонтодан мавжуд. Канададан уюштирилган тур одатда Онтарио кўлида қисқа круиз билан ҳам бирлаштирилади.

Ниагара шаршараси ва Ўзбекистоннинг боғлиқлиги бор десак ишонасизми? Жумладан, шаршара 2021 йилда Ўзбекистон мустақиллигининг 30 йиллиги шарафига мамлакат байроғи рангларида ёритилди. Шаршаранинг Ўзбекистон байроғи ранглари билан ёритилиши 15 дақиқа давом этди. Уни кўриш учун АҚШ ва Канадада 200 нафардан ортиқ ўзбекистонлик келди. Шунингдек, ўтган 2025 йилда ҳам шаршара ватанимиз мустақиллиги байрамида байроғимиз рангларида ёритилди.

Аброр Зоҳидов