Сув бор, аммо етарлими?

Ўзбекистон учун бу масаланинг аҳамияти янада юқори. Мамлакатнинг географик жойлашуви, сув ресурсларининг муайян қисми трансчегаравий дарёларга боғлиқлиги, қишлоқ хўжалигининг суғоришга бўлган эҳтиёжи ва иқлим ўзгаришининг салбий оқибатлари сув хавфсизлигини таъминлашни стратегик вазифага айлантиради.

Сув танқислиги ҳақида гап кетганда, кўпинча иқлим ўзгариши, ёғингарчилик миқдорининг камайиши ва табиий сув манбаларининг қисқариши асосий сабаб сифатида кўрсатилади. Албатта, бу омиллар муҳим. Бироқ муаммонинг фақат табиий сабаблар билан изоҳланиши тўғри эмас. Сув ресурсларидан фойдаланиш самарадорлиги, эскирган ирригация инфратузилмаси, сув ҳисобининг етарлича шаффоф эмаслиги, айрим ҳудудларда сув йўқотишларининг юқорилиги ва истеъмолчиларнинг ресурсга муносабати ҳам танқисликни кучайтирувчи омиллардир.

Масалан, сув манбасидан экин майдонигача етиб боргунча унинг маълум қисми каналлар, ариқлар ва бошқа инфратузилмалардаги йўқотишлар сабабли истеъмолчига етиб бормаслиги мумкин. Бундай шароитда янги сув манбаларини излаш билан бир қаторда мавжуд ресурсни етказиб бериш тизимини такомиллаштириш ҳам зарур. Демак, сув танқислигига қарши курашиш фақат қўшимча сув топиш билан чекланмаслиги керак. Энг аввало, мавжуд сувнинг ҳар бир куб метри қандай ишлатилаётганини аниқлаш, уни ҳисобга олиш ва самарадорлигини ошириш лозим Ўзбекистон қонунчилигида сув ресурсларини бошқариш ва улардан оқилона фойдаланиш давлат сиёсатининг стратегик йўналишларидан бири сифатида қаралади. Хусусан, Сув хўжалиги вазирлиги фаолиятининг асосий йўналишлари орасида ягона сув баланси ва Давлат сув кадастрини юритиш, трансчегаравий ҳамда ички сув ресурсларини самарали бошқариш, ирригация ва мелиорация тизимларини ривожлантириш, сув ҳисобининг шаффофлигини таъминлаш каби вазифалар белгиланган. Бу вазифаларнинг аҳамияти шундаки, сув хавфсизлиги фақат аҳолини ёки қишлоқ хўжалигини сув билан таъминлаш масаласи эмас. У мамлакатнинг барча иқтисодий тармоқлари билан бевосита боғлиқ.

Қишлоқ хўжалигида сув етишмовчилиги ҳосилдорликнинг пасайишига, маҳсулот таннархининг ошишига ва озиқ-овқат хавфсизлигининг заифлашишига олиб келиши мумкин. Саноат корхоналари учун эса сув ишлаб чиқариш жараёнининг муҳим таркибий қисмидир. Аҳоли учун тоза ичимлик суви таъминотидаги узилишлар санитария ва турмуш сифатига таъсир кўрсатади.

Экологик жиҳатдан ҳам вазият жиддий. Дарёлар, кўллар ва ер ости сувларининг ҳаддан ташқари эксплуатация қилиниши табиий экотизимлар мувозанатини бузади. Сув манбаларининг ифлосланиши эса мавжуд ресурсларнинг фойдаланишга яроқли қисмини камайтиради. Шу сабабли сув хавфсизлиги сиёсати сувни етказиб бериш билан бирга унинг сифати, табиий захиралари ва экологик эҳтиёжларини ҳам қамраб олиши зарур.

Бунинг учун мамлакатда сув ресурсларининг ягона ва мунтазам янгиланадиган электрон балансини шакллантириш муҳим. Унда сув манбалари, мавжуд захиралар, истеъмол ҳажми, ҳудудлар кесимидаги талаб, йўқотишлар ва экологик эҳтиёжлар акс этиши керак. Бундай тизим сув тақсимотини тахминлар асосида эмас, аниқ маълумотлар асосида ташкил этиш имконини беради.

Сув хўжалигида рақамли технологияларни жорий этиш эндиликда қўшимча қулайлик эмас, балки самарали бошқарувнинг зарур шартига айланмоқда. Анъанавий бошқарув тизимида сувнинг қанча миқдорда олинаётгани, қаерга йўналтирилаётгани ва истеъмолчига қанча етиб бораётганини тўлиқ назорат қилиш қийин бўлиши мумкин. Айниқса, йирик ирригация тармоқларида ҳисоб-китобнинг аниқлиги сув тақсимотидаги адолат ва самарадорликка бевосита таъсир қилади.

Бундан ташқари, сув истеъмолчиларининг ягона электрон реестрини шакллантириш, сув ажратиш лимитлари ва амалдаги истеъмол ҳажмини ўзаро таққослаш, сув тақсимоти ҳақидаги маълумотларни очиқ эълон қилиш тизимини йўлга қўйиш лозим. Бунда бир жиҳатни унутмаслик керак: рақамлаштиришнинг ўзи муаммони ҳал қилмайди. Агар ўлчов воситалари ишламаса, маълумотлар мунтазам янгиланмаса ёки мониторинг натижалари бошқарув қарорларига таъсир қилмаса, технологиялардан кутилган самара олинмайди. Шунинг учун рақамли тизимлар билан бир қаторда уларни бошқарадиган мутахассисларнинг малакасини ошириш, маълумотлар ишончлилигини назорат қилиш ва аниқланган қонунбузилишларга нисбатан жавобгарлик механизмларини кучайтириш ҳам талаб этилади.

Ўзбекистонда сув ресурсларига энг катта талаб мавжуд бўлган йўналишлардан бири қишлоқ хўжалигидир. Шу сабабли ушбу тармоқда сувдан фойдаланиш самарадорлигини оширмасдан туриб, мамлакат миқёсида сезиларли натижага эришиш қийин. Аввало, экинларни жойлаштириш ва суғориш тизимини ҳудудларнинг сув билан таъминланганлик даражасига мослаштириш керак. Сув танқис ҳудудларда катта миқдорда сув талаб қиладиган экинларни етиштириш сиёсатини қайта кўриб чиқиш, иқтисодий ва экологик жиҳатдан самарали экин турларини кенгайтириш мақсадга мувофиқ.

Томчилатиб ва ёмғирлатиб суғориш каби замонавий технологияларни кенг жорий этиш ҳам муҳим. Лекин бу технологиялар барча ҳудудларда бир хил натижа бермаслиги мумкин. Тупроқ таркиби, ернинг релефи, экин тури ва сув манбасининг хусусиятлари ҳисобга олиниши шарт. Шунингдек, мелиорация ҳолатини яхшилаш, сизот сувлари сатҳини назорат қилиш ва шўрланишнинг олдини олишга қаратилган тадбирлар ҳам сувдан фойдаланиш самарадорлигининг муҳим қисмидир.

Бу ерда эътибордан четда қолмаслиги керак бўлган жиҳат шуки, сув тежовчи технологиялар жорий этилгани билан умумий сув истеъмоли автоматик равишда камайиб қолмайди. Тежалган сув ҳисобига суғориладиган майдонлар кенгайтирилса ёки кўпроқ сув талаб қиладиган экинлар экилса, ҳавза миқёсида кутилган иқтисодий ва экологик самара юзага келмаслиги мумкин. Демак, асосий мезон алоҳида хўжаликнинг қанча сув тежагани эмас, балки бутун ҳудуд ёки сув ҳавзаси миқёсида сув сарфининг қанчалик камайганидир.

Ўзбекистон сув хавфсизлигини таъминлашда трансчегаравий сув ресурсларидан фойдаланиш масаласи алоҳида ўрин тутади. Чунки мамлакатнинг асосий сув манбалари минтақавий дарё тизимлари билан чамбарчас боғлиқ. Бундай шароитда сув ресурсларини фақат миллий чегаралар доирасида бошқариш етарли эмас. Дарёларнинг юқори ва қуйи оқимида жойлашган давлатлар ўртасида ўзаро манфаатли, узоқ муддатли ва барқарор ҳамкорлик механизмларини шакллантириш зарур.

Иқлим ўзгариши натижасида сув оқимининг мавсумий тақсимоти ўзгариши, музликларнинг қисқариши ва қурғоқчилик хавфининг ортиши минтақа давлатлари олдига янги вазифаларни қўймоқда. Шу боис трансчегаравий сувлар бўйича музокаралар фақат сув ҳажмини тақсимлаш билан чекланмаслиги керак. Унда гидротехник иншоотлар фаолияти, сув омборларининг мавсумий режими, энергетика ва қишлоқ хўжалиги манфаатлари, экологик оқимлар ҳамда фавқулодда вазиятларда тезкор ахборот алмашиш масалалари ҳам қамраб олиниши лозим.

Бу борада минтақавий маълумотлар алмашинуви тизимини такомиллаштириш, қўшни давлатлар билан гидрологик прогнозларни мувофиқлаштириш ва қўшма мониторинг механизмларини ривожлантириш муҳим. Энг муҳими, сув масаласи давлатлар ўртасидаги рақобат ёки босим воситасига эмас, ўзаро ишонч ва манфаатли ҳамкорликка асосланган минтақавий сиёсатнинг таркибий қисмига айланиши керак.

Сув сиёсатида кўпинча мавжуд ресурсларнинг ҳажми ва тақсимотига кўпроқ эътибор қаратилади. Бироқ сувнинг сифати масаласи ҳам шунчалик муҳим. Саноат оқовалари, маиший чиқиндилар, қишлоқ хўжалигида қўлланиладиган минерал ўғитлар ва кимёвий воситаларнинг сув ҳавзаларига тушиши мавжуд сув захираларининг ифлосланишига олиб келиши мумкин. Натижада сувнинг муайян қисми фойдаланиш учун яроқсиз ҳолга келади ёки уни қайта тозалаш учун қўшимча маблағ талаб этилади. Бу эса иқтисодий харажатларни оширади ва экологик хавфларни кучайтиради.

Ўзбекистон учун сув масаласи эндиликда фақат сув хўжалиги ташкилотларининг фаолияти билан чекланадиган тармоқ муаммоси эмас. Бу иқтисодий тараққиёт, озиқ-овқат хавфсизлиги, экологик барқарорлик ва минтақавий ҳамкорликни белгилайдиган стратегик масаладир. Сув ресурсларини бошқаришнинг самарадорлиги фақат янги каналлар қуриш, насос стансияларини янгилаш ёки сув тежовчи технологияларни жорий этиш билан ўлчанмаслиги керак. Асосий натижа, мавжуд сувдан қанча самарали фойдаланилаётгани, йўқотишлар қанчалик камайгани, сув сифати қай даражада сақланаётгани ва келажак учун қандай захира яратилаётганида намоён бўлади.

Малика Собирова

Жаҳон Иқтисодиёти ва Дипломатия университети магистранти