ЖССТ ҳатто вирус сабаб фавқулодда ҳолат эълон қилди. Эбола вируси асосан Африканинг маълум ҳудудларида тарқалаётгани сабаб Осиё, хусусан Ўзбекистон учун деярли хавф туғдирмайди. Лекин Эбола Ўзбекистоннинг ЖЧ-2206 даги ўйинларига таъсир қилиши мумкин. Миллионлаб кишиларни хавотирга қўяётган, ўлим даражаси юқори бўлган бу хатар ҳақида билиб қўйган зарар қилмайди.

Эбола вируси Filoviridae оиласининг RNK вирусларига тегишли бўлиб, улар қаторига Марбург ва Лловиу вируслари ҳам киради. Унинг тузилиши шундайки, вирус иммунитет тизимини йўқ қилади ва бу унинг жуда хавфли жиҳати саналади. Африкада яшовчи мевахўр кўршапалаклар Эбола вирусининг табиий резервуари ҳисобланади, аммо приматлар (маймунлар), кўршапалаклар билан бир қаторда одамлар учун инфекция манбаи ҳисобланади деб ишонилади.

Эбола иситмаси биринчи марта 1976 йилда Эбола дарёси водийсидаги Нзара (ҳозирги Жанубий Судан) ва Ямбуку (ҳозирги Конго Демократик Республикаси)да бир вақтнинг ўзида аниқланган. Инфекция номи ҳам шу дарёдан олинган. Биринчи Эбола инфекцияси авж олиши тегишли стерилизация қилинмаган игналарини такрорий ишлатиш натижасида юзага келган деб ишонилади.

Сўнгги ярим аср ичида Африка мамлакатларида бу инфекциянинг бир нечта жиддий авж олишлари содир бўлди. Энг даҳшатли эпидемия 2013 йил декабрь ойида Гвинеяда бошланган, кейин бошқа Африка мамлакатларига тарқалиб, фақат 2016 йил январь ойида тугаган давр бўлиб қолмоқда. Оқибатда 30 мингга яқин киши касалланди, улардан 11 мингдан ошиғи вафот этди (умумий олганда вирусдан жами 15 мингга яқин киши ҳалок бўлган).

2014 йилда Эбола вируси Ғарбий Африкадан ташқарига тарқалди, бир қатор Европа мамлакатлари ва Қўшма Штатларда қайд этилган ҳолатлар кузатилди. МДҲ ёки Марказий Осиёда 2014 йилги эпидемияда Эбола билан касалланишнинг бирорта ҳам ҳолати қайд этилмаган.

2014 йил 13 августда Сент-Луисдаги Вашингтон университети тиббиёт мактаби олимлари Техас университетининг Жануби-ғарбий тиббиёт маркази тадқиқотчилари ва бошқа мутахассислар билан ҳамкорликда Эбола вируси иммунитет тизимини қандай бузиши механизмини муваффақиятли ўрганганликларини эълон қилишди. Тадқиқотчилар ўз топилмаларини Cell Host and Microbe журналида чоп этилган мақолада баён қилишди. 2015 йил июль ойида ЖССТ Эбола иситмасига қарши самарали вакцинанинг муваффақиятли синовдан ўтказилганини хабар қилди. Американинг Merck & Co. фармацевтика компанияси томонидан ишлаб чиқилган векторли вакцина Гвинеяда 4000 кўнгиллида ҳалқа усули ёрдамида синовдан ўтказилди. 2020 йилда тижорат мақсадида Ervebo номи билан танилган ушбу вакцина АҚШ Озиқ-овқат ва фармацевтика бошқармаси томонидан 18 ёшдан ошган шахсларда фойдаланиш учун тасдиқланди.

Эбола вируси одамдан одамга бир неча йўл билан юқади. Асосан, юқтирган одамнинг қони ёки тана суюқликлари билан бевосита алоқа қилиш орқали, шунингдек, вирус билан ифлосланган нарсалар орқали ёки касал ҳайвонни сўйиш пайтида. Агар тери шикастланган бўлса, инфекция хавфи сезиларли даражада ошади.

Вирус юқиши ҳаво томчилари орқали, шунингдек, шиллиқ пардалар орқали - масалан, вирус зарралари билан ифлосланган овқатни истеъмол қилганда ошқозон-ичак трактида ҳам содир бўлиши мумкин. Шунингдек, юқтирган одам йўталганда ёки аксирганда бурун-ҳалқум шиллиқ қавати орқали тарқалиши мумкин. Жинсий йўл билан юқиш ҳам мумкин — бу юқтирган одам ёки ташувчи билан ҳимояланмаган жинсий алоқа орқали кузатилади.

Соғайгандан кейин ҳам вирус ҳомиладор аёлларнинг амниотик суюқлигида ва она сутида, шунингдек, кўз ичи ва мия суюқлигида бир мунча вақт сақланиб қолиши илмий далилларга эга — уларда Эбола вируси бир неча ой давомида мавжуд бўлган.

Касалликнинг хавфи нимада ва унинг белгилари қандай? Эбола иситмаси - бу вирусли геморрагик иситманинг бир тури бўлиб, интоксикация, юқори иситма ва қон кетиши билан тавсифланади. У жуда оғир ва ўлим даражаси юқори. Инфекциядан аломатлар пайдо бўлишигача бўлган вақт икки-уч кундан уч ҳафтагача давом этади. Бемор аломатлар пайдо бўлган пайтдан бошлаб юқумли бўлиб қолади ва вирус танасида мавжуд бўлган вақт давомида, ҳатто ўлимдан кейин ҳам юқумли бўлиб қолади. Аломатлар тўсатдан ва тез ривожланади: иситма, ҳолсизлик, мушак ва томоқ оғриғи ва бош оғриғи. Кейин қусиш ва диарея бошланади, тошма пайдо бўлади ва ташқи ва ички қон кетиш бошланади. Оғир ҳолатларда буйраклар, жигар ва бошқа органлар ишламай қолиши мумкин, бу эса ўлимга олиб келади.

Эбола иситмаси дастлабки босқичларида ўзига хос аломатларга эга бўлмагани учун уни фақат лаборатория текширувлари ёрдамида аниқлаш мумкин. Касаллик тез ривожланиб бориши сабабли, инфекцияни эрта аниқлаш жуда муҳимдир. Агар Эбола иситмаси гумон қилинса, батафсил клиник, эпидемиологик ва лаборатория текшируви ўтказилади. Даволаш фақат шифохонада, изоляция бўлимларида амалга оширилади. Ҳозирда Эбола иситмаси учун махсус терапия мавжуд эмас; симптоматик терапия қўлланилади. Даволаш интоксикация ва сувсизланишни бартараф этиш, яллиғланишни камайтириш ва тромбогеморрагик синдромга қарши курашишга қаратилган.

Эбола иситмаси эҳтимоли юқори бўлган жойларга бормаслик, шахсий гигиена ва профилактика чораларига риоя қилиш ҳамда шубҳали ҳайвонларнинг гўштини истеъмол қилмаслик жуда муҳимдир. Эбола иситмасининг ўзига хос олдини олиш учун вакциналар, жумладан, маҳаллий ишлаб чиқарилган вакциналар мавжуд. Касалланганларни ва улар билан алоқада бўлганларни қатъий изоляция қилиш зарур.

Эбола дунёдаги энг хавфли вируслардан бири ҳисобланади. Унинг штаммига, тиббий ёрдамнинг тезлигига ва беморнинг организмига қараб, касалланганларнинг 25 фоиздан 90 фоизгача қисми вафот этади (ўртача ўлим кўрсаткичи 50 фоиз атрофида). Лекин айрим сабабларга кўра, у коронавирус ёки бошқалар каби бутун дунёга тарқалиб кетмади ва глобал хавф туғдирмади. Бунинг асосий сабабларидан бири вируснинг юқиши билан боғлиқ. Коронавирус ҳаво-томчи йўли билан юқади. Касалланган одам шунчаки нафас олганда, гапирганда ёки аксирганда вирус ҳавога чиқади ва битта хонадаги ўнлаб одамларга осонгина юқади. Эбола ҳаво орқали юқмайди. У фақат беморнинг тўғридан-тўғри биологик суюқликлари (қон, сўлак, тер, пешоб) соғлом одамнинг шикастланган терисига ёки кўз, оғиз шиллиқ пардаларига тушгандагина юқиши мумкин. Яъни, Эбола юқиши учун бемор билан жуда яқин ва жисмоний алоқада бўлиш шарт. Бироқ замонавий тиббиётда унга қарши самарали вакциналар ва даволаш усуллари ишлаб чиқилган бўлса-да, Эбола вируси ҳанузгача жиддий хавф туғдириб келмоқда.

Дарвоқе, аввалроқ Эбола ва Ўзбекистон билан боғлиқ янгилик эълон қилинди. 2026 йилги Жаҳон чемпионатида Ўзбекистоннинг гуруҳдаги рақиби бўлган Конго Демократик Республикаси турнирдан четлаштирилиш хавфи остида қолмоқда. Бунинг сабаби мамлакатда камида 177 кишининг ҳаётига зомин бўлган Эбола эпидемиясидир. ЖЧ мезбони АҚШнинг ФИФА ва Конго терма жамоасига хабар йўллашича, конголиклар Бельгияда 21 кунлик карантиндан ўтиши керак, акс ҳолда уларга мезбон мамлакатга кириш тақиқланади.

Аброр Зоҳидов