– Бир вақтнинг ўзида иккита қарздорнинг кредитига кафил бўла оламанми?

– Сизни иккинчи кредит учун кафил сифатида қабул қилинишингиз банкнинг кредит сиёсатига ҳамда сизнинг ва мижоз – асосий қарз олувчининг кредитга лаёқатлилигини баҳолаш натижаларига боғлиқ. Сиз бошқа бир кредит бўйича кафил бўлиш учун мурожаат қилганингиздан сўнг, банк баҳолаш натижасига кўра мурожаатингизни қаноатлантириши ёки рад этиш тўғрисида хулоса бериши мумкин.

– Агар қарз олувчи ойлик кредит тўловларини ўз вақтида тўламаса, мен кафил сифатида уларни тўлашим керакми?

– Эсда тутинг! Кредитни қайтариш жадвалига асосан банк қарздорликни сўндириш учун керакли суммани исталган банк картангиз ҳисобварағидан рухсатингизсиз (акцептсиз) ечиб олиши мумкин. Ушбу шартлар одатда кафиллик шартномасида белгиланади. Шартномани имзолашдан олдин уни диққат билан ўрганиб чиқинг.

Сиз кафил сифатида ҳар қандай ҳолатда қарз олувчи билан биргаликда берилган кредитни, шу жумладан жарималар ва бошқа кредит тўловларини тўлаш учун банк олдида жавобгарсиз. Агар кафиллик шартномасида солидар жавобгарлик назарда тутилган бўлса, банк қарз олувчига ва кафилга бир вақтнинг ўзида қарзни қайтариш учун мурожаат қилиш ҳуқуқига эга. Субсидиар жавобгарлик бўлса, қарз берувчи аввал қарз олувчидан қарзни қайтариб олишга ҳаракат қилиши керак. Агар қарз олувчи қарзни тўлай олмаса ёки алоқага чиқмаса, кафилдан қарзни ундиришга ҳаракат қилинади.

– Агар тўлашни рад қилсам нима бўлади?

– Агар қарз олувчи ҳам, кафил ҳам кредитни тўламаса, қарз берувчи судга мурожаат қилиш ҳуқуқига эга.

– Қандай қилиб кафилликни бекор қилишим мумкин?

– Кредит шартномасига мувофиқ, кредитнинг асосий суммаси, ҳисобланган фоизлар ва бошқа тўловлар тўлиқ қайтарилгандан сўнг кафиллик бекор қилинади;

• қарздор кредитни тўлай олмаган ҳолатда, бу мажбурият кафил зиммасига ўтади. Агар кафил кредит шартномаси бўйича қарздорнинг мажбуриятларини бажарса, кредиторнинг ҳуқуқлари кафилга ўтади. Натижада, кредитор қарздорга бўлган талабни тасдиқловчи ҳужжатларни кафилга топшириши шарт.
• Кафилнинг розилигисиз кредит бошқа шахсга ўтказилса, кафиллик бекор қилинади;
• Мажбуриятни бажариш муддати келганда қарздор ёки кафил томонидан таклиф қилинган тегишли ижрони қабул қилишдан кредитор бош тортса, кафиллик бекор қилинади;
• Кафиллик шартномада кўрсатилган муддат тугагандан сўнг бекор қилинади. Агар бундай муддат белгиланмаган бўлса, банк мажбуриятни бажариш муддати тугаган кундан бошлаб бир йил ичида кафилга нисбатан даъво қўзғатмаса, кафиллик бекор қилинади.

– Кредит ажратилгандан кейин кафиллик шартномасини бекор қилишим мумкинми?

– Эслаб қолинг! Кафил сифатида сиз банк олдида қарз олувчи билан бир хил даражада жавобгарсиз. Шу жумладан, фоизлар, жарималар тўлаш, қарзни ундириш учун қонуний харажатларни қоплаш ва қарз олувчи томонидан мажбуриятларни бажармаслик ёки нотўғри бажариш натижасида банкнинг бошқа йўқотишларига ҳам жавобгар ҳисобланасиз.
Мажбуриятларни бажаришдан бир томонлама бош тортишга йўл қўйилмайди. Шу сабабли касаллик, иш ёки мол-мулкни йўқотиш, қарз олган дўсти билан аразлашиш кафилликни рад этиш учун асос бўлиб хизмат қила олмайди. Қонун ҳужжатларига мувофиқ, кафиллик фақат қарз олувчи ёки кафил қарзни қайтарганда ёки кафиллик муддати тугагандан сўнг бекор қилинади.

– Кафилнинг ўзи кредит олиши мумкинми?
– Мумкин. Лекин ҳамма ҳолларда ҳам эмас. Ушбу қарор банкнинг кредит сиёсатига ва кафилнинг кредитга лаёқатлилигини баҳолашга боғлиқ бўлиб, бу ҳолда қарз олувчи сифатида баҳоланади.

Агар қарз олувчида бошқа кредит бўйича кафиллик мавжуд бўлса, банкнинг кредит бериш тўғрисидаги қарори қуйидаги омилларга боғлиқ бўлиши мумкин:

• кафиллик бўйича ажратилган кредит суммаси;
• сўралган кредит миқдори;
• кредитнинг муддати ва уни қайтаришгача бўлган муддат;
• даромад миқдори - сизнинг даромадингиз иккала кредит бўйича ойлик тўловларни амалга ошириш учун етарли бўлиши керак. Шу билан бирга, қарз олувчининг қарз юки кўрсаткичи 50 фоиздан ошмаслиги керак.

– Шундай қилиб, кафилга қандай чекловлар қўйилади ва нималарга алоҳида эътибор қаратилиши керак?

– Агар қарз олувчи кредитни тўламаса, сиз кафил сифатида кредитни тўлашингиз керак бўлади. Бу ерда гап нафақат қарзнинг асосий миқдори, балки фоизлар, комиссиялар ва жарималар ҳақида ҳам кетмоқда. Кафиллик шартномасини тузишда сиз жавобгарлик турига эътибор беришингиз керак. Жавобгарлик солидар ёки субсидиар кўринишда бўлиши мумкин. Солидар жавобгарликда қарздор тўловларни амалга оширмаса, банк кафилдан қарзни тўлашни талаб қилиши мумкин. Субсидиар жавобгарликда эса кафилга даъво қилишдан олдин банк аввал қарздор кредитни тўлай олмаслиги тўғрисида далилларни тўплаши керак бўлади. Агар сиз кредит учун кафил бўлишга рози бўлсангиз, яхшилаб ўйлаб, масъулият билан қарор қабул қилинг – ойлик тўловлар миқдорини ва уларнинг бюджетингизга таъсирини баҳоланг, чунки қарз олувчи томонидан кредит мажбуриятлари қайтарилмаган тақдирда сиз қарзни тўлашингиз керак бўлади.

Феруза Раҳимова,
ishonch.uz