СССРнинг катта ёлғони ёки халқни қақшатган “Павлов ислоҳоти”

1970-йилларнинг ўрталарига келиб, совет иқтисодиёт модели деярли ишламай қолди. 1930-йиллардаги тез ўсиш ва Иккинчи Жаҳон урушидан кейинги тикланиш даври турғунлик билан алмашди. Ёқилғи ва хом ашё камайди, уларни қазиб олиш қимматлашди ва рағбатлантиришнинг йўқлиги сабабли ишчиларнинг мотивацияси йўқолди. Меҳнат унумдорлиги тушди, товарлар сифати ҳам пасайди. Ички бозор ярим бўш қолди: навбатлар, танқислик, озиқ-овқат талонлари ва ҳеч нарса сотиб олмайдиган номинал иш ҳақи. 1991 йилда “Молия ва ривожланиш” журналида ХВЖ бу омилларни инновациялар билан қоплаш мумкинлигини, аммо тизим фақат кўрсаткичларни доимий равишда яхшилашни талаб қилиб, технологик тараққиётни эътиборсиз қолдирганини таъкидлади.

1985 йилда Михаил Горбачёв ҳокимият тепасига келди ва иқтисодиётни жонлантиришга ҳаракат қилди. Мамлакатнинг аҳволи ҳақида СССР Давлат банкининг 1985 йилнинг иккинчи ярми учун “Мамлакатдаги молиявий аҳвол ва пул-кредит муносабатлари тўғрисида”ги ҳисоботидан билиб олиш мумкин. Ҳужжатда айтилишича, муомаладаги пул миқдори товарлар ва хизматлар миқдоридан сезиларли даражада ошган. Фуқаролар томонидан қўлда ва депозитга қўйилган нақд пул миқдори 20 йил ичида (1966 йил 1 январдан 1986 йил 1 январгача) қарийб ўн баравар кўпайган бўлса-да, 33 миллиард рублдан 320 миллиард рублгача, шу даврда чакана савдо айланмаси атиги 3,1 баравар ошди. Худди шу ҳужжатда ортиқча нақд пул 25-30 миллиард рублни ёки муомаладаги барча пулларнинг 40% гача бўлганлиги тахмин қилинади.

Давлатга тегишли чакана савдодаги нархлар 1965 йилдан 1984 йилгача атиги 7,5% га ошди, аммо рублнинг сотиб олиш қобилияти анча сезиларли даражада пасайди. Заводлар сотиш нархларини яширинча ошириш орқали вазиятга таъсир кўрсатишга уринди. Шу билан бирга, иш ҳақи ишлаб чиқаришдан тезроқ ўсди, бу эса танқислик, бўш пештахталар, навбатлар ва қора бозорга олиб келди. Давлат банки Марказий Қўмитани тўғридан-тўғри огоҳлантирди: “Миллий иқтисодиётда моддий эквиваленти билан таққосланмайдиган катта миқдордаги пул маблағлари тўпланган”. Бундай вазиятда жиддий чоралар кўриш керак эди.

1980-йилларнинг охирларига келиб, ташқи савдо ҳам мувозанатсиз ҳолатга келди. Экспортчиларга биринчи марта валюта тушумларининг бир қисмини сақлаб қолишга рухсат берилди ва ташқи иқтисодий алоқалар бўйича давлат монополияси заифлашди. Жаҳон нефт нархларининг пасайиши ва ички талабнинг ўсиши шароитида ҳатто анъанавий экспорт профицити ҳам йўқолди. Совет Иттифоқи ўнлаб йиллар давомида биринчи марта валюта инқирози ёқасида қолди. Натижада, 1989 йил 31 мартда СССР Фанлар академияси Иқтисодиёт институти Илмий кенгашининг йиғилишида иқтисод фанлари доктори Виктор Богачев пул ислоҳоти орқали ортиқча пулларни босқичма-босқич олиб чиқиш зарурлигини таклиф қилди, гарчи у буни сиёсий жиҳатдан номақбул деб ҳисоблаган бўлса ҳам. Бироқ, 1990 йил 23 февралда КПСС Марказий Қўмитасининг Ижтимоий-иқтисодий бўлимига бир гуруҳ маслаҳатчилардан “Пул тизимини ислоҳ қилиш тўғрисида” (Марказий Қўмита котиби Н.Н. Слюнковга йўлланган) меморандум келиб тушди.
Ҳисобот муаллифлари қуйидагича хулосага келишди:

- 1989 йилда нақд пул чиқариш 18 миллиард рублни ташкил этди - бу аввалги беш йиллик режадаги каби;

- уй хўжаликларининг умумий нақд пул қолдиқлари 500 миллиард рублни ташкил этди, уларнинг аксарияти товарлар билан таъминланмаган;

- қондирилмаган талаб 165 миллиард рублга етди;

- умумий пул массаси (уй хўжаликлари ва бизнес ҳисобларида) 800 миллиард рублдан ошди.

Ҳужжатда иқтисодий номутаносибликнинг асосий сабаби муомала устидан назоратни йўқотган пул тизими эканлиги таъкидланган. Таклиф қилинган ечим зудлик билан пул ислоҳоти — “аҳолига тўловларни вақтинчалик чеклаш билан оддий валюта алмашинуви”, асосан нақд пулни мусодара қилиш ва маблағларни банкларда жамлаш эди. Шу билан бирга, ислоҳот мусодара қилинган кўринмаслиги учун ишлаб чиқариш ва импортни кўпайтириш орқали товар захираларини кўпайтириш тавсия қилинди.
Тахминан шу вақт ичида ХВЖ, Жаҳон банки ва ЕТТБ томонидан қўшма тадқиқот натижалари эълон қилинди. Ғарб мутахассислари нархлар ва кредит тизимини кенг қамровли либераллаштиришни тавсия қилишди, аммо мусодара чоралари қўллаш таклифини танқид остига олишди.

Бироқ, Москва тескари йўлни танлади — бу Валентин Павловнинг янги ҳукумати бир йилдан кейин амалга оширадиган фавқулодда пул ислоҳоти эди.

Ислоҳотнинг меъмори ва сиёсий арбоби 1991 йил 14 январда Вилнюсдаги январь воқеаларидан сўнг дарҳол бош вазир этиб тайинланган СССР молия вазири Валентин Павлов эди. Айирбошлашдан бир неча кун олдин Павлов валюта ислоҳоти ўтказилмаслигини очиқчасига таъкидлади ва шу билан операциянинг асосий мақсади - кутилмаган ҳолатни таъминлади. Давлат банки раисининг ўринбосари Арнолд Воилуковнинг эслашларига кўра, 1990 йил баҳорида Павлов у ва Виктор Герашченко билан катта номиналдаги банкноталарни алмаштириш режасини муҳокама қилган. Баҳона сифатида КГБнинг хориждаги “сохта пуллар” ва “жамғармалар” ҳақидаги хабарлари келтирилди (10 миллиард рублдан ортиқ). Ҳақиқий мақсад оддийроқ эди: дефицит ва инфляцияни кучайтирган ортиқча пул массасини камайтириш. Молия вазирлиги фақат “виждонсиз одамлар жамғарма тўплаши мумкинлиги”га амин эди; оддий ишчиларнинг оз маошлари билан, мантиққа кўра, тежашга ҳеч нарсаси йўқ эди, шунинг учун улар азоб чекмасликлари керак эди.

22 январь cоат 21:00 да СССР Президентининг “1961 йилги СССР Давлат банкининг 50 ва 100 рубллик банкноталарини қабул қилишни бекор қилиш ва фуқароларнинг омонатларидан нақд пул ечиб олишни чеклаш тўғрисида”ги 1329-сонли фармони Марказий телевидениенинг Биринчи каналида намойиш этилди. Бу вақтга келиб, банклар ва дўконлар аллақачон ёпиқ эди. Нима бўлаётганини тезда англаганлар мавжуд бўлган ҳар қандай бўшлиқдан фойдаланишга шошилишди: улар такси ҳайдовчилари билан пул алмашишди, ўзларига пул ўтказмаларини юборишди ва исталган манзилга чипталар сотиб олишди. Аммо бундай одамлар кам эди.

Айирбошлаш уч кун давомида, 23 январдан 25 январгача, чоршанбадан жумагача амалга оширилиши режалаштирилган эди. Ҳар бир фуқарога 1000 рублдан (тахминан ўртача йиллик иш ҳақи) кўп бўлмаган миқдорда айирбошлашга рухсат берилди. Бу миқдордан ортиқ бўлган суммалар махсус комиссиялар томонидан март ойининг охиригача қонуний даромадни тасдиқловчи ҳужжатлар (хизмат сафари, касаллик, мулкни сотиш ва бошқалар) тақдим этилган тақдирда кўриб чиқилди. Шу билан бирга, Сбербанк омонатларидан нақд пул ечиб олишга чеклов қўйилди: бу ойига 500 рублдан кўп бўлмаган миқдор эди. Мувофиқликни таъминлаш учун кассирлар одамларнинг бир нечта жойларда пул ечиб олишининг олдини олиш учун ечиб олинган пулларни тўғридан-тўғри паспортларга муҳрладилар. Миллионлаб совет фуқаролари учун январь ислоҳоти шахсий зарба бўлди.
Давлатга ишонишга ўрганиб қолган одамлар тўсатдан ўзларини алданганини билдилар. Йиллар давомида тўпланган жамғармаларни олиб бўлмади. Деярли ҳар бир оиланинг Сберкассада ҳисоб рақами бор эди, умумий омонатлар ЯИМнинг учдан бир қисмини (деярли 370 миллиард рубль) ташкил этди. 1990 йил охирида Николай Рижков бошчилигидаги СССР Вазирлар Кенгаши ушбу омонатлардан бюджет тақчиллигини қоплаш учун фойдаланишга қарор қилди - фуқароларнинг пулларини самарали равишда қарзга олди. СССР Олий Кенгашининг 1990 йил 11 декабрдаги 1830-1-сонли қарори Вазирлар Кенгашига Давлат банкига қарзни тўлаш чораларини кўришни буюрди, аммо бу амалга оширилмади.

1991 йил апрель ойида Давлат банки раҳбари Виктор Герашченко ҳукуматга омонатчиларнинг пулларидан фойдаланганлик учун йиллик 5% фоиз ундирилишини, ўша пайтдаги расмий инфляция тахминан 95% ни ташкил этишини маълум қилди. Бу шуни англатадики, агар одамнинг ҳисобида 1000 рубл бўлса, бир йил ичида унинг харид қобилияти 50 рублга тенг бўлади. 1991 йилда инфляция тезлашди ва 1992 йилда, Гайдар ҳукумати 2 январда нархларни либераллаштиргандан сўнг, инфляция даражаси 2608% га кўтарилди - бу нархлар 26 баравардан кўпроққа ошди деганидир. Шу билан бирга, ҳукумат Сбербанкка аҳолидан қарзга олинган маблағлар учун номинал фоиз ставкасини тўлашда давом этди — аввал 5%, кейин 1992 йил июнига келиб 15% ва фақат кузда — 45%. Аммо бу ҳақиқий қадрсизланишнинг ўндан бир қисмини ҳам қопламади.
Иқтисодчилар ҳали ҳам “Павлов ислоҳоти” ҳақиқатан ҳам зарурми ёки йўқми деган савол устида баҳслашадилар. Мамлакатдаги вазият ҳақиқатан ҳам оғир эди; пулнинг ортиқчалиги ва бўш дўкон жавонлари тизимнинг қулашини кўрсатарди. Аммо ислоҳотдан кейин ҳам вазият яхшиланмади. 1991 йил баҳорида кончилар ва металлурглар иш ташлашди, нархлар кескин кўтарилди, аммо дўконлар товарларни захирага олмади. Ҳукуматнинг армия маошларини тўлаш учун ҳам маблағи йўқ эди ва Европадан келган гуманитар ёрдам қуруқ рацион ва банкалардаги нондан иборат эди; озиқ-овқат танқислиги жуда кескин эди. Баъзи иқтисодчиларнинг фикрича, истеъмол товарлари билан таъминланган вақтинчалик валюта – янги иқтисодий сиёсат давридаги олтин червонец тангасининг аналоги жорий этилиши мумкин эди. Бу валюта рубль билан бирга муомалада бўлиши ва мусодара қилинмасдан иқтисодиётни аста-секин барқарорлаштириши мумкин бўларди. Бошқалар эса пул муаммоси эмас, балки ишлаб чиқариш муаммосини ҳал қилиш кераклигини таъкидлайдилар: ишлаб чиқаришни кўпайтириш, одамларга уй-жой қуриш ва хусусийлаштириш имкониятини бериш ва кичик бизнесни ривожлантириш.

“Павлов ислоҳоти” Совет даврининг тугашини белгилаб берди. У иқтисодиётни қутқармади, аммо банкда навбатда турган ва жамғармаларининг йўқолишини кузатганлар давлатга энди ишонишлари даргумон эди...

Аброр Зоҳидов
Ishonch.uz