Ўзбекистонда пенсия ёши ошмоқда: дунёда вазият қандай?
Ўтган ҳафтада пенсия ёши Ўзбекистонда энг кўп муҳокама қилинган мавзулардан бирига айланди. Бунга янги таклиф этилаётган қонун лойиҳаси сабаб бўлди. Унга кўра, пенсия ёшини 2028 йилдан бошлаб босқичма-босқич ҳар йили 3 ойдан ошириш таклиф этилган. 2039 йилга келиб, пенсия ёшини эркаклар учун 63 ёшга (ҳозир — 60 ёш); аёллар учун 58 ёшга (ҳозир — 55 ёш) етказиш таклиф қилинмоқда. Албатта, бу лойиҳа жамият томонидан олқишлангани йўқ. Чунки пенсия ёши оширилишини ҳеч қайси давлатда хурсандчилик билан кутиб олишмайди. Хўш, дунёнинг етакчи ва ривожланган давлатларида пенсия тизими қандай йўлга қўйилган?
Дунёнинг энг йирик иқтисодиёти ҳисобланган АҚШда фуқаролар иккита пенсия олиш имкониятига эга. Давлат пенсияси ўртача ойига 1400 долларни ташкил этади. Унинг миқдори пенсионер яшайдиган штатга боғлиқ. Иш берувчи ходимнинг даромадининг 6,2 фоизини тўлайди. Қариликда тиббий суғурта харажатларини қоплаш учун қўшимча 1,45 фоиз қўшилади. Қўшма Штатларда пенсия ёши 67 ёш. Сиз илгарироқ нафақага чиқишингиз мумкин, аммо кейин пенсиянгиз кичикроқ бўлади. Агар белгиланган ёшдан кечроқ нафақага чиқсангиз, қўшимча тўлов олиш ҳуқуқига эгасиз. Агар нафақага чиқиш учун етарлича узоқ яшамасангиз, иш ҳаётингиз давомида тўпланган пулнинг бир қисми турмуш ўртоғингизга ўтади. Агар сиз пенсия олмаган бўлсангиз (масалан, камида ўн йил ишламаганингиз учун), сиз ижтимоий таъминот нафақаларини оласиз. Бу АҚШнинг ўртача иш ҳақининг тахминан 40 фоизини ташкил қилади.
Иккинчи пенсия — жамғарма пенсиясидир. Энг машҳур ихтиёрий суғурта дастурлари орасида IRA (Шахсий пенсия ҳисоби) ва “401k” режаси мавжуд. Иккинчи вариантда ҳисобни шахс эмас, балки иш берувчи очади. Шахс ҳам, иш берувчи ҳам келажакдаги пенсия учун бадал киритишлари мумкин. Барча пенсия бадаллари солиқдан озод қилинган ва Benefit Guaranty Corporation томонидан суғурта қилинган. Ҳар бир америкалик пенсия ҳисобини бошқариш ҳуқуқига эга. Улар ўзаро фондлар ва қимматли қоғозларга инвестиция қилишлари мумкин. Улар шунингдек, пенсия жамғармаларидан таълим учун тўловларни амалга ошириш, кредит олиш ёки қайтариш учун фойдаланишлари мумкин.
Янги Зеландияда пенсия ёши 65 ёшни ташкил этади. Унинг миқдори иш стажи ёки бадалларга боғлиқ эмас. Асосий талаблар — фуқаролик ва Янги Зеландияда камида ўн йил яшашдир. Пенсия миқдори мамлакатдаги ўртача иш ҳақига ва пенсионернинг турмуш қурганлиги ҳамда турмуш ўртоғи олган нафақа ва компенсация миқдори каби омилларга боғлиқ. Ёлғиз пенсионерлар энг кўп олади. Уларнинг ойлик нафақаси 1400–1800 Янги Зеландия долларини (800–1200 АҚШ долларини) ташкил қилади. Бундан ташқари, агар керак бўлса, ҳукумат пенсионерларга маълум имтиёзларни тақдим этади.
Фуқаролар, шунингдек, жамғарма суғуртаси тизимида иштирок этиш имкониятига эга. Бир нечта схемалар мавжуд. Келажакдаги пенсияга бадаллар даромаднинг 3 фоизидан 10 фоизигача. Иш берувчилар (камида 3%) ва ҳукумат ҳам шахснинг келажакдаги пенсиясига бадал қўшадилар. Ҳукумат ажратадиган маблағ тўғридан-тўғри иш берувчи ва фуқаронинг бадаллари даражасига боғлиқ. Пенсия ҳисоб менежери ҳар бири турли даражадаги хавфга эга бўлган турли хил инвестиция режаларини таклиф қилади. Бироқ, жамғармаларни турли фондларга ҳам инвестиция қилиш мумкин. Ҳисоб эгалари молиявий қийинчиликларга дуч келсалар ёки биринчи уйни сотиб олиш учун ушбу маблағлардан фойдаланишлари мумкин.
Японияда кекса фуқаролар мамлакат аҳолисининг деярли учдан бир қисмини ташкил қилади. Минимал пенсия миқдори 600 долларни, ўртача кўрсаткич эса 1500 долларни ташкил этади. Мамлакат аҳолиси қариб бориши билан ҳукумат пенсия ёшини 70 ёшга кўтаришни режалаштирмоқда. Ҳозирда бу кўрсаткич 65 ёшни ташкил этади. Бироқ, Япония фуқаролари илгари пенсияга чиқиш ҳуқуқига эга, аммо бу ҳолда уларнинг пенсияси учдан бир қисмга пастроқ бўлади. Японияда яшовчи ҳар бир киши келажакдаги пенсиясига бадал тўлаши керак. Бу ҳам чет элликлар, ҳам талабалар учун амал қилади. Бадаллар 20 ёшга тўлгандан кейин бошланиши керак. Ҳар бир инсон давлат пенсия тизимида ёки профессионал пенсия тизимида иштирок этади. Ҳаммаси уларнинг касбига боғлиқ. Агар фонд давлат бўлса, пул Япония Пенсия жамғармасига (GPIF) ўтади.
Базавий пенсия ушбу жамғарма томонидан барча пенсионерларга, жумладан, тадбиркорлар, фермерлар ва ўзини ўзи иш билан таъминлаганлар деб аталадиган бошқа шахсларга тўланади. Асосийси, ойлик бадалларни тўлаш. Миқдори белгиланган: 150 доллар. Пенсия олиш учун шахс 25 йил ишлаган бўлиши керак. Меҳнат пенсиясини олиш учун япониялик ходим ўз даромадининг 18,3 фоизини тўлаши керак. Ушбу сумманинг ярми иш берувчи томонидан тўланади.
Швейцария пенсия тизими дунёдаги энг яхши ўнталик қаторига киради. Бу шунчаки пенсионерлар даромади бўйича дунёда етакчилик қилгани учун эмас, давлат нафақалари 1200 доллардан бошланади. Мамлакат пенсионерларининг катта қисми асл маошининг 60% дан 80% гача олади. Пенсия таъминоти юқори ва Швейцариянинг уч устунли пенсия тизими: асосий давлат пенсияси, меҳнат пенсияси ва қисман ихтиёрий пенсия суғуртаси туфайли дунёдаги энг яхши пенсия тизими ҳисобланади.
Давлат пенсионерлар учун пенсия ёшига етгандан сўнг минимал яшаш даражасини кафолатлайди: эркаклар учун 65 ёш ва аёллар ёки ногиронлар учун 64 ёш. Тўловлар зарур бўлганда индексланади. 18 ёшга тўлгандан сўнг, барча фуқаролар AHV давлат пенсия суғуртаси тизимига бадал тўлашлари шарт. Якуний тўловлар бадалларнинг умумий миқдорига ва уларнинг иш стажига боғлиқ. Шу билан бирга, давлат пенсияларни биргаликда молиялаштиради. Иш берувчилар ҳам ходимларнинг келажакдаги пенсиялари учун бадал тўлайдилар. Улар касбий суғурта тизими бўлган BVG (Berufliche Vorsorge)га тенг равишда бадал тўлайдилар. Бироқ, фақат йиллик даромади 21 300 франкдан (21 700 АҚШ доллари) ортиқ бўлган фуқароларгина касбий пенсия учун маблағ йиғишлари мумкин. Барча бадаллар фондларга жойлаштирилади ва акциялар, облигациялар ва кўчмас мулкка инвестиция қилинади.
Швейцария пенсия тизимининг учинчи устуни ихтиёрий даражадир. Бадаллар жисмоний шахсларнинг ўзлари томонидан тўланади (даромаднинг 20% гача). Пенсия дастурлари хусусий фондлар, йирик суғурта компаниялари ва банклар томонидан таклиф этилади. Баъзилари ҳаётни суғурталаш, тиббий суғурта ва кафолатланган тўловлар каби бонусларни таклиф қилади. Жисмоний шахслар маблағлардан уй сотиб олиш ёки бизнесни бошлаш учун ҳам фойдаланишлари мумкин.
Ҳатто бадаллар бўлмаса ҳам юқори пенсиянинг энг яхши намунаси Норвегиядаги пенсия тизимидир. Бу мамлакатда пенсиялар Даниядагидан кейин иккинчи ўринда туради. Ҳукумат субсидиялари туфайли ўртача пенсия 2800 долларга етиши мумкин. Норвегия Пенсионерлар Ассоциацияси маълумотларига кўра, мамлакатда минимал пенсия ҳозирда 1500 долларни, ўртача пенсия эса 2300 долларни ташкил этади.
Бу муваффақиятнинг сабаби оддий. Норвегия нефть қазиб олувчи мамлакатдир. Суверен бойлик жамғармасига (Government Pension Fund Global, GPFG) тушадиган маблағлар Норвегия ҳукумати томонидан инвестициялар учун ишлатилади. Норвегия пенсия жамғармаси чет элдаги қимматли қоғозлар ва кўчмас мулкка инвестиция қилади. Norges Bank маълумотларига кўра, жамғарма активларининг 70% акцияларга инвестиция қилинган. Жамғарма активлари триллион доллардан ошади. 2018 йил охирида GPFG бошқарув жамоасининг даромадлилиги 6,1% ни ташкил этди. 2017 йилда бу кўрсаткич 14% ни ташкил этди.
Тўлиқ пенсия олиш ҳуқуқи учун Норвегия фуқаролари 40 йиллик иш стажига эга бўлишлари керак. Пенсия ёши 67 ёш. Миллий суғурта тизимига бадаллар фуқаронинг иш билан банд ёки ўзини ўзи иш билан таъминлаганлигига боғлиқ. Бадаллар 8% дан 11,5% гача. Резидентлар шунингдек, профессионал пенсия режаларида (биргаликда молиялаштириш) иштирок этадилар ёки мустақил равишда жамғаради.
Жаҳонда умуман пенсия тизими бўлмаган ёки ишламайдиган давлатлар ҳам бор. Булар бой араб давлатлари саналади. Уларнинг аҳолисини асосий қисмини муҳожирлар ташкил этади, туб аҳолига эса давлат жамғармаларидан катта пуллар берилади. Гаити, Сомали ва шунга ўхшаш иқтисодий заиф давлатларда эса пенсия тизими деярли ишламайди ва тўланмайди.
Айтиш жоизки, Ўзбекистонда ҳозирча пенсия ёши Марказий Осиё ва МДҲнинг бошқа давлатларига қараганда бироз пастроқ. Масалан, Қозоғистонда эркаклар 63 ёшдан, аёллар эса 61 ёшдан пенсияга чиқади. Аёлларнинг пенсия ёшини 63 ёшгача ошириш ислоҳоти жамоатчилик эътирозлари сабабли 2028 йилгача 61 ёшда музлатиб қўйилди. Қозоғистон Марказий Осиёда биринчилардан бўлиб тўлиқ жамғариб бориладиган пенсия тизимига ўтган. Асосий фонд –Ягона пенсия жамғарма фонди саналади. 2024–2026 йилларда иш берувчилар ҳисобидан қўшимча 5 фоизлик пенсия бадали киритиш босқичма-босқич амалга оширилмоқда. Тожикистонда пенсия ёши эркаклар учун 63, аёллар учун 58 ёшни ташкил этади. Меҳнат миграцияси юқори бўлгани сабабли мамлакат ичида пенсия жамғармасига тўлов қилувчилар сони кам. Россияда ишлаётган Тожикистон фуқароларининг пенсия ҳуқуқларини таъминлаш бўйича давлатлараро битимлар устида ишлаш асосий устувор йўналишлардан бири ҳисобланади.
Туркманистонда эркаклар 62 ёшдан, аёллар эса 57 ёшдан пенсияга чиқиш ҳуқуқига эга. Жамғариб бориладиган пенсия тизими мавжуд, лекин тўловлар ва шартлар ҳақида очиқ статистик маълумотлар жуда чекланган. Қирғизистонда эса пенсия ёш 63 га 58 ёшни ташкил этади. Қирғизистон пенсия тизими МДҲ давлатлари орасида бир биринчилардан бўлиб шахсий ҳисобварақлар (солидар) ва жамғариб бориладиган компонентни бирлаштирган аралаш модел ҳисобланади. Тизимда сўнгги йилларда ижтимоий ҳимояни кучайтириш учун қатор ислоҳотлар олиб борилмоқда.
Аброр Зоҳидов
Ishonch.uz
