JSST hatto virus sabab favqulodda holat eʼlon qildi. Ebola virusi asosan Afrikaning maʼlum hududlarida tarqalayotgani sabab Osiyo, xususan O‘zbekiston uchun deyarli xavf tug‘dirmaydi. Lekin Ebola O‘zbekistonning JCh-2206 dagi o‘yinlariga taʼsir qilishi mumkin. Millionlab kishilarni xavotirga qo‘yayotgan, o‘lim darajasi yuqori bo‘lgan bu xatar haqida bilib qo‘ygan zarar qilmaydi.

Ebola virusi Filoviridae oilasining RNK viruslariga tegishli bo‘lib, ular qatoriga Marburg va Lloviu viruslari ham kiradi. Uning tuzilishi shundayki, virus immunitet tizimini yo‘q qiladi va bu uning juda xavfli jihati sanaladi. Afrikada yashovchi mevaxo‘r ko‘rshapalaklar Ebola virusining tabiiy rezervuari hisoblanadi, ammo primatlar (maymunlar), ko‘rshapalaklar bilan bir qatorda odamlar uchun infektsiya manbai hisoblanadi deb ishoniladi.

Ebola isitmasi birinchi marta 1976 yilda Ebola daryosi vodiysidagi Nzara (hozirgi Janubiy Sudan) va Yambuku (hozirgi Kongo Demokratik Respublikasi)da bir vaqtning o‘zida aniqlangan. Infektsiya nomi ham shu daryodan olingan. Birinchi Ebola infektsiyasi avj olishi tegishli sterilizatsiya qilinmagan ignalarini takroriy ishlatish natijasida yuzaga kelgan deb ishoniladi.

So‘nggi yarim asr ichida Afrika mamlakatlarida bu infektsiyaning bir nechta jiddiy avj olishlari sodir bo‘ldi. Eng dahshatli epidemiya 2013 yil dekabr oyida Gvineyada boshlangan, keyin boshqa Afrika mamlakatlariga tarqalib, faqat 2016 yil yanvar oyida tugagan davr bo‘lib qolmoqda. Oqibatda 30 mingga yaqin kishi kasallandi, ulardan 11 mingdan oshig‘i vafot etdi (umumiy olganda virusdan jami 15 mingga yaqin kishi halok bo‘lgan).

2014 yilda Ebola virusi G‘arbiy Afrikadan tashqariga tarqaldi, bir qator Evropa mamlakatlari va Qo‘shma Shtatlarda qayd etilgan holatlar kuzatildi. MDH yoki Markaziy Osiyoda 2014 yilgi epidemiyada Ebola bilan kasallanishning birorta ham holati qayd etilmagan.

2014 yil 13 avgustda Sent-Luisdagi Vashington universiteti tibbiyot maktabi olimlari Texas universitetining Janubi-g‘arbiy tibbiyot markazi tadqiqotchilari va boshqa mutaxassislar bilan hamkorlikda Ebola virusi immunitet tizimini qanday buzishi mexanizmini muvaffaqiyatli o‘rganganliklarini eʼlon qilishdi. Tadqiqotchilar o‘z topilmalarini Cell Host and Microbe jurnalida chop etilgan maqolada bayon qilishdi. 2015 yil iyul oyida JSST Ebola isitmasiga qarshi samarali vaktsinaning muvaffaqiyatli sinovdan o‘tkazilganini xabar qildi. Amerikaning Merck & Co. farmatsevtika kompaniyasi tomonidan ishlab chiqilgan vektorli vaktsina Gvineyada 4000 ko‘ngillida halqa usuli yordamida sinovdan o‘tkazildi. 2020 yilda tijorat maqsadida Ervebo nomi bilan tanilgan ushbu vaktsina AQSh Oziq-ovqat va farmatsevtika boshqarmasi tomonidan 18 yoshdan oshgan shaxslarda foydalanish uchun tasdiqlandi.

Ebola virusi odamdan odamga bir necha yo‘l bilan yuqadi. Asosan, yuqtirgan odamning qoni yoki tana suyuqliklari bilan bevosita aloqa qilish orqali, shuningdek, virus bilan ifloslangan narsalar orqali yoki kasal hayvonni so‘yish paytida. Agar teri shikastlangan bo‘lsa, infektsiya xavfi sezilarli darajada oshadi.

Virus yuqishi havo tomchilari orqali, shuningdek, shilliq pardalar orqali - masalan, virus zarralari bilan ifloslangan ovqatni isteʼmol qilganda oshqozon-ichak traktida ham sodir bo‘lishi mumkin. Shuningdek, yuqtirgan odam yo‘talganda yoki aksirganda burun-halqum shilliq qavati orqali tarqalishi mumkin. Jinsiy yo‘l bilan yuqish ham mumkin — bu yuqtirgan odam yoki tashuvchi bilan himoyalanmagan jinsiy aloqa orqali kuzatiladi.

Sog‘aygandan keyin ham virus homilador ayollarning amniotik suyuqligida va ona sutida, shuningdek, ko‘z ichi va miya suyuqligida bir muncha vaqt saqlanib qolishi ilmiy dalillarga ega — ularda Ebola virusi bir necha oy davomida mavjud bo‘lgan.

Kasallikning xavfi nimada va uning belgilari qanday? Ebola isitmasi - bu virusli gemorragik isitmaning bir turi bo‘lib, intoksikatsiya, yuqori isitma va qon ketishi bilan tavsiflanadi. U juda og‘ir va o‘lim darajasi yuqori. Infektsiyadan alomatlar paydo bo‘lishigacha bo‘lgan vaqt ikki-uch kundan uch haftagacha davom etadi. Bemor alomatlar paydo bo‘lgan paytdan boshlab yuqumli bo‘lib qoladi va virus tanasida mavjud bo‘lgan vaqt davomida, hatto o‘limdan keyin ham yuqumli bo‘lib qoladi. Alomatlar to‘satdan va tez rivojlanadi: isitma, holsizlik, mushak va tomoq og‘rig‘i va bosh og‘rig‘i. Keyin qusish va diareya boshlanadi, toshma paydo bo‘ladi va tashqi va ichki qon ketish boshlanadi. Og‘ir holatlarda buyraklar, jigar va boshqa organlar ishlamay qolishi mumkin, bu esa o‘limga olib keladi.

Ebola isitmasi dastlabki bosqichlarida o‘ziga xos alomatlarga ega bo‘lmagani uchun uni faqat laboratoriya tekshiruvlari yordamida aniqlash mumkin. Kasallik tez rivojlanib borishi sababli, infektsiyani erta aniqlash juda muhimdir. Agar Ebola isitmasi gumon qilinsa, batafsil klinik, epidemiologik va laboratoriya tekshiruvi o‘tkaziladi. Davolash faqat shifoxonada, izolyatsiya bo‘limlarida amalga oshiriladi. Hozirda Ebola isitmasi uchun maxsus terapiya mavjud emas; simptomatik terapiya qo‘llaniladi. Davolash intoksikatsiya va suvsizlanishni bartaraf etish, yallig‘lanishni kamaytirish va trombogemorragik sindromga qarshi kurashishga qaratilgan.

Ebola isitmasi ehtimoli yuqori bo‘lgan joylarga bormaslik, shaxsiy gigiena va profilaktika choralariga rioya qilish hamda shubhali hayvonlarning go‘shtini isteʼmol qilmaslik juda muhimdir. Ebola isitmasining o‘ziga xos oldini olish uchun vaktsinalar, jumladan, mahalliy ishlab chiqarilgan vaktsinalar mavjud. Kasallanganlarni va ular bilan aloqada bo‘lganlarni qatʼiy izolyatsiya qilish zarur.

Ebola dunyodagi eng xavfli viruslardan biri hisoblanadi. Uning shtammiga, tibbiy yordamning tezligiga va bemorning organizmiga qarab, kasallanganlarning 25 foizdan 90 foizgacha qismi vafot etadi (o‘rtacha o‘lim ko‘rsatkichi 50 foiz atrofida). Lekin ayrim sabablarga ko‘ra, u koronavirus yoki boshqalar kabi butun dunyoga tarqalib ketmadi va global xavf tug‘dirmadi. Buning asosiy sabablaridan biri virusning yuqishi bilan bog‘liq. Koronavirus havo-tomchi yo‘li bilan yuqadi. Kasallangan odam shunchaki nafas olganda, gapirganda yoki aksirganda virus havoga chiqadi va bitta xonadagi o‘nlab odamlarga osongina yuqadi. Ebola havo orqali yuqmaydi. U faqat bemorning to‘g‘ridan-to‘g‘ri biologik suyuqliklari (qon, so‘lak, ter, peshob) sog‘lom odamning shikastlangan terisiga yoki ko‘z, og‘iz shilliq pardalariga tushgandagina yuqishi mumkin. Yaʼni, Ebola yuqishi uchun bemor bilan juda yaqin va jismoniy aloqada bo‘lish shart. Biroq zamonaviy tibbiyotda unga qarshi samarali vaktsinalar va davolash usullari ishlab chiqilgan bo‘lsa-da, Ebola virusi hanuzgacha jiddiy xavf tug‘dirib kelmoqda.

Darvoqe, avvalroq Ebola va O‘zbekiston bilan bog‘liq yangilik eʼlon qilindi. 2026 yilgi Jahon chempionatida O‘zbekistonning guruhdagi raqibi bo‘lgan Kongo Demokratik Respublikasi turnirdan chetlashtirilish xavfi ostida qolmoqda. Buning sababi mamlakatda kamida 177 kishining hayotiga zomin bo‘lgan Ebola epidemiyasidir. JCh mezboni AQShning FIFA va Kongo terma jamoasiga xabar yo‘llashicha, kongoliklar Belgiyada 21 kunlik karantindan o‘tishi kerak, aks holda ularga mezbon mamlakatga kirish taqiqlanadi.

Abror Zohidov