Boris Yel'tsin 1931 yil 1 fevralda Ural (hozirgi Sverdlovsk) viloyatining Talitskiy tumanidagi Butka qishlog'ida tug'ilgan. Uning otasi Nikolay Ignatevich duradgor, onasi Klavdiya vasilevna esa tikuvchi bo'lib ishlagan. Uning ikkala bobosi Ignatiy Yel'tsin va vasiliy Starigin 1930 yillardagi ommaviy kollektivlashtirish paytida mulklari tortib olindi va surgun qilindi. Ignatiy Yel'tsin 1936 yilda Ural viloyatining Nadejdinsk (hozirgi Serov) shahrida surgunda vafot etdi. 1934 yilda Nikolay Yel'tsin va uning ukasi Adrian soxta ayblov bilan hibsga olinib, sovetlarga qarshi faoliyatda ayblanib, uch yilga ozodlikdan mahrum qilindi. U jazoni Dmitrov axloq tuzatish mehnat lagerida o'tagan va u yerda Moskva-volga kanali qurilishida ishlagan. 1936 yilda Nikolay muddatidan oldin ozod qilindi. Xullas, bo'lg'usi Rossiya prezidentining ota-bobolari qatag'on zulmini tatib ko'rgan edilar.

Boris Yel'tsin 1949 yilda o'rta maktabni tugatgandan so'ng, Kirov nomidagi Ural politexnika institutining (hozirgi Ural federal universiteti) qurilish fakul'tetiga o'qishga kirib, sanoat va fuqarolik muhandisligi mutaxassisligini oldi. Institutda o'qiyotgan paytida u nafaqat o'qishda, balki sportda ham ajoyib natijalarga erishdi, SSSR voleybol chempionatida qatnashdi va keyinchalik institutning ayollar voleybol jamoasiga murabbiylik qildi.

El'tsin 1961 yilda KPSSga a'zo bo'ldi. O'sha paytda Sverdlovsk partiya tashkilotining ikkinchi kotibi bo'lgan Yakov Ryabovning taklifiga binoan, u 1968 yilda partiyaga Sverdlovsk viloyat KPSS qo'mitasi qurilish bo'limi boshlig'i lavozimiga o'tkazildi. 1975 yilda u Sverdlovsk viloyat KPSS qo'mitasi kotibi etib saylandi va mintaqaning sanoat rivojlanishi uchun mas'ul bo'ldi. 1976 yilda Boris Nikolaevich Sverdlovsk viloyat KPSS qo'mitasining birinchi kotibi lavozimini egalladi va Moskvaga ko'tarilgan Yakov Ryabovning o'rnini egalladi. 1981 yilda partiyaning 26-s'ezdida Yel'tsin KPSS Markaziy Qo'mitasi a'zosi bo'ldi. 1978 yildan 1989 yilgacha u SSSR Oliy Kengashi deputati (Ittifoq Kengashi a'zosi) bo'lgan.

El'tsin rahbarligi davrida Sverdlovsk viloyati mamlakatning yetakchi mintaqalaridan biriga aylandi, bu yerda uy-joy va sanoat qurilishi faol rivojlantirildi va transport infratuzilmasi yaxshilangan. 1985 yilda Mixail Gorbachyov hokimiyat tepasiga kelganidan so'ng, bu partiyaning yuqori nomenklaturasini qayta tuzishni talab qildi, natijada Boris Yel'tsinning faoliyati gullab-yashnadi. 1985 yil aprel oyida partiya Markaziy Qo'mitasining tashkiliy, partiya ishlari va mafkura bo'yicha yangi kotibi Yegor Ligachevning tavsiyasi bilan u Markaziy Qo'mitaning Qurilish bo'limi mudiri, iyul' oyida esa qurilish bo'yicha kotibi bo'ldi. 1985 yil dekabr oyida Gorbachyovning tashabbusi bilan partiyaning Moskva shahar qo'mitasi birinchi kotibi etib tayinladi.

1987 yil 21 oktyabrda Boris Yel'tsin KPSS Markaziy qo'mitasi plenumidagi nutqida kutilmaganda partiya rahbariyati va qayta qurish sur'atini tanqid qilib, yanada keskin islohotlarni talab qildi. Shu asnoda Gorbachyov-El'tsin qarama-qarshiligi vujudga kelishiga zamin hozirlandi. Yel'tsinning keskin chiqishlari uning xalq orasida mashhurligining keskin oshishiga olib keldi. 1988 yil yozida Yel'tsin 19-partiya konferentsiyasiga delegat etib saylandi, u yerda minbardan mamlakat rahbariyati va partiyaga keskin hujum qildi. 1989 yilda SSSR xalq deputatlari uchun birinchi saylovlarda Boris Yel'tsin raqibini osongina mag'lub etdi va 90 foizdan ortiq ovoz oldi. SSSR xalq deputatlarining birinchi s'ezdida (1989 yil may-iyun) u SSSR Oliy Kengashi a'zosi va birinchi sovet qonuniy parlament muxolifati bo'lgan Mintaqalararo deputatlar guruhining beshta hamraislaridan biri bo'ldi. 1990 yil may oyida RSFSR Xalq deputatlari Birinchi Kongressi yig'ilishida Yel'tsin RSFSR Oliy Kengashi raisi etib saylandi.1990 yil 12 iyunda Yel'tsinning tashabbusi bilan RSFSR Davlat suvereniteti to'g'risidagi deklaratsiyani ko'pchilik ovoz bilan qabul qilindi va unda Rossiya respublika qonunchiligining Ittifoq qonunchiligidan ustuvorligi e'lon qilindi.

Rossiyaning Davlat suvereniteti Deklaratsiyasi qabul qilinganidan roppa-rosa bir yil o'tgach, 1991 yil 12 iyunda Yel'tsin umumxalq saylovlarida Rossiyaning birinchi prezidenti etib saylandi (u 57 foizdan ortiq ovoz oldi). 1991 yil 19-21-avgust kunlari bo'lib o'tgan avgust voqealarida o'zini Favqulodda vaziyatlar bo'yicha davlat qo'mitasi (GKShP) deb e'lon qilgan, mamlakatda hokimiyatni egallab olishga va yangi Ittifoq shartnomasini imzolashga xalaqit berishga uringan guruhga qarshilik qildi. Aynan shu paytda Yel'tsining ko'chaga chiqishi uning obro'sini ko'tarib yubordi.

Rossiya prezidentining eng bahsli va tarixiy qarorlaridan biri 1991 yilda Belovej bitimlarini imzolagani sanaladi. Yel'tsin ushbu hujjatni imzolashi bilan amalda SSSR umriga qo'yilgan ulkan nuqta bo'ldi. Dastlab, u Gorbachyov tashabbusi bilan yangi ittifoq shartnomasini qo'llab-quvvatlagan, ammo ish chigallashib boravergach, sobiq ittifoqni tarqatib yuborish bo'yicha shartnomani imzoladi. Yel'tsinning bu qarori hali-hanuz kommunistlar va sovetparast kuchlar tomonidan keskin tanqib qilib kelinadi.

Ammo yangi Rossiya rahbari sifatida Boris Nikolaevichning faoliyatini maqtab bo'lmaydi. Yel'tsinning 8-9 yillik hukmronligi iqtisodiy inqirozlar, demografik qulash, jinoyatchilikning kuchayishi va boshqa salbiy omillar bilan esda qoldi. Ko'pchilik uning bitta asosiy ijobiy xislatini eslaydi: Rossiyada uning davrida so'z erkinligi va demokratiya nisbatan qaror topgani aytiladi. Davlat telekanallari hatto prezidentning o'zini bemalol hajv qilib ko'rsatuvlar tayyorlar edi.

Boris Yel'tsinning dastlabki prezidentlik muddatining birinchi yarmi 1992-1993 yillarda Oliy Kengash rahbariyati, xususan, uning raisi Ruslan Xasbulatov atrofida birlashgan murosasiz siyosiy muxolifat bilan uzoq davom etgan qarama-qarshilikda o'tdi. 1993 yilda, Yel'tsin bilan janjallashgandan so'ng, vitse-prezident Aleksandr Rutskoy nihoyat muxolifatga qo'shildi. 1992-1993 yillarda qonun chiqaruvchi va ijro etuvchi hokimiyatlar o'rtasidagi keskin mojaro, ba'zan “ikki hokimiyat inqirozi” deb ataladi, rasmiy ravishda yangi Rossiyaning konstitutsiyaviy tuzumidagi tub qarama-qarshiliklardan kelib chiqqan.

Boris Yel'tsinning birinchi prezidentlik muddatining ikkinchi yarmidagi asosiy voqea Birinchi Shechen urushi (1994 yil dekabr' - 1996 yil avgust) bo'ldi. O'sha paytdagi prezident administratsiyasi rahbari Sergey Filatovning so'zlariga ko'ra, prezidentni 1994 yil noyabr' oyida Xavfsizlik Kengashi yig'ilishida ichki ishlar vaziri viktor Yerin va millatlar va mintaqaviy siyosat vaziri Nikolay Yegorov isyonkor respublikaga qo'shin yuborish to'g'risida qaror qabul qilishga ko'ndirishgan. Ammo Rossiya urushda muvaffaqiyat qozona olmadi. Birinchi chechen urushi 1996 yil 31 avgustda Xasavyurt bitimlarining imzolanishi bilan yakunlandi, unga ko'ra urushayotgan tomonlar darhol harbiy harakatlarni to'xtatdilar, federal qo'shinlar Shechenistondan chiqib ketdi va uning huquqiy maqomi masalasini hal qilish 2001 yilgacha qoldirildi.

Shu davrga kelib siyosiy hayotda kommunistlar yana kuchaya boshladi. 1996 yilgi prezidentlik saylovlari davomida siyosiy kuchlar Yel'tsin atrofida birlashib, mamlakatda kommunistik revanshning oldini olishga qaror qilishdi. Saylovning ikkinchi bosqichi 1996 yil 3 iyulda bo'lib o'tdi va Yel'tsin deyarli 54 foiz ovoz bilan g'alaba qozondi.

Ammo siyosiy g'alaba ortidan uning sog'lig'ida katta muammo paydo bo'ldi: ikki bosqichli ovoz berish oralig'ida, 1996 yil 26 iyunda Boris Yel'tsin beshinchi marta yurak xurujiga uchradi, bu haqda ommaga e'lon qilinmadi. 1996 yil noyabr' oyida Rossiyaning birinchi prezidenti ochiq yurak operatsiyasini - koronar arteriya operatsiyasini o'tkazdi. Jarrohlik amaliyoti muvaffaqiyatli o'tdi, ammo Boris Nikolaevich uzoq va mashaqqatli tiklanishni boshdan kechirdi va avvalgi ish tartibiga qayta olmadi.

1998 yil mart oyida viktor Shernomirdin hukumatining to'satdan iste'foga chiqishi va 1998 yil avgust-sentyabr oylaridagi iqtisodiy va siyosiy inqirozdan so'ng, mamlakatda bir qator bosh vazirlar bo'ldi. 1998 yil avgustidan 1999 yil avgustigacha Rossiyada beshta bosh vazir (shu jumladan, 1998 yil 23 avgustdan 11 sentyabrgacha bo'lgan bosh vazir vazifasini bajaruvchi viktor Shernomirdin) bo'lgan, ularning har birini Boris Yel'tsin potentsial voris deb hisoblagan.

El'tsin davrida Rossiyaning tashqi siyosati ham o'ziga xos bo'ldi. Mamlakat hali zaif edi, Rossiya prezidenti G'arb bilan kelishishga urindi. NATOning kengayishi va Yugoslaviya voqealariga og'zaki qarshilik bildirilsa ham, amalda Moskva hech qanday chora ko'ra olmadi. 1994 yilda Ukrainaga hujum qilmaslik sharti bilan Kievga tegishli yadro qurollari Rossiyaga olib ketildi. Ammo 2014 yilda Qrim annektsiya qilindi va Yel'tsin davrida imzolangan hujjat amalda buzildi.

Uning faoliyatidagi eng keskin qarorlaridan biri asr oxiridagi iste'fo sanaladi. 1999 yil 31 dekabr' kuni peshinda, Rossiya fuqarolariga Yangi yil tabrigi paytida Yel'tsin kutilmaganda muddatidan oldin iste'foga chiqishini e'lon qildi va bosh vazir vladimir Putinni davlat rahbari vazifasini bajaruvchi etib tayinladi.

Bu davrga kelib, Yel'tsin ancha qarib qolgan, uning reytingi ham keskin tushib ketgandi (hatto uni bor-yo'g'i aholining 2 foizi qo'llab-quvvatlagani aytiladi). Rossiya rahbari prezidentlikdan keta turib, xalqdan uzr so'radi. “Ko'pgina orzularimiz amalga oshmadi. Bizga oddiy tuyulgan narsalar nihoyatda qiyin bo'lib chiqdi... Bir sakrashda, bir zarbada kulrang, turg'un totalitar o'tmishdan yorqin, boy, madaniyatli kelajakka sakrashimiz mumkinligiga ishongan odamlarning umidlarini oqlamaganim uchun uzr so'rayman...Muammolar juda murakkab bo'lib chiqdi”, degan edi u o'z nutqida.

2000 yildan keyin Rossiyaning birinchi prezidenti faol siyosatdan chetlashdi va umrining so'nggi yillarini oilasiga bag'ishladi. Boris Yel'tsin 2007 yil 23 aprelida Moskvadagi Markaziy klinik shifoxonada 76 yoshida progressiv yurak-qon tomir yetishmovchiligi ortidan sodir bo'lgan yurak xuruji tufayli vafot etdi.

Abror Zohidov