Бир даврада қадрдон дўстим гап очиб қолди. Мактабни тамомлаган жияни ўтган ёзнинг адоғида вилоят раҳбарияти 150-200 чоғли ёшлар иштирокида ўтказган учрашувда қатнашган экан. Мулоқотда у дадил-дадил фикрлар билдириб, якунда жарангдор шеър ҳам ўқиб беради. Мансабдорнинг меҳри товланиб, «Тила тилагингни! Қандай ёрдам берай?» дея унга юзланади. Йигитча ҳам темирни иссиғида босиб, бешта хорижий олий ўқув юртига контракт асосида ўқишга кирганини, ҳозирча қай бирини танлашни билмай, иккиланиб турганини айтади. Ҳоким гапнинг пайновини дарҳол илғаб, талабанинг бир йиллик контракт тўловига ваъда беради ва топшириқни шу жойнинг ўзида туман раҳбарларига йўналтиради. Вазифа дарҳол ёндафтарларга «муҳрланади».

«Бу гапга яқинда бир йил бўлади, аммо ваъда қилинган контракт тўловидан дарак йўқ. Жиян умидвор бўлиб қолган. Орада туман раҳбариятига учрадик, ҳаракат қиламиз, дейишди. Лекин тўлов миқдори анчагина – 40 миллион сўм. Пулни қандай ундирса бўларкин?» дея маслаҳат солди у.

Машҳур турк адиби Азиз Несиннинг «Сигарет қутисидаги арз-додлар» номли ҳажвий ҳикояси бор. Сайлов арафасида юртнинг улуғлари қишлоқма-қишлоқ юриб, «Демократия – халқнинг дилига қулоқ солиш деган гап», дея деҳқонларнинг дардини эшитадилар. Кимдир безгак касали одамларнинг тинкасини қуритаётганини айтади, бошқаси қишлоққа ўқитувчи юборишларини илтимос қилади. Яна бирови поезд йўли қуриш ҳақида таклиф билдиради. Меҳмонлар арзу таклифларнинг барчасини қўлларидаги сигарет қутиларига ёзиб олишади. Учрашувни якунлаб, ортга қайтаётганда эса, қутиларни бир четга улоқтиришади.

Юқоридаги воқеа шу ҳикояни ёдга солди. Қадрдоним билан андак мунозарага бордик. «Жиянингиз ижтимоий ёрдамга муҳтож оилалар рўйхатида турмайди. Сўралаётган сумма ҳам озгина эмас. Сиз кўтараётган масалани ҳал қилиш учун туман ҳокими молиявий манбани қаердан топади? Шу пулни сўрамай қўяқолганларинг маъқул», дея маслаҳат бердим.

Халқда «Тилимга бойла!» деган гап бор. Турли давраларда, ҳатто фестивалу тадбирларда ҳам катта совғалар ваъдаси раҳбарлар оғзидан тез-тез чиқиб туради. Бироқ куни келиб, кўрпага қарамай оёқ узатишнинг оқибати юз кўрсатганда, ваъдани қуюқ қилганлар четда топшириқ ижроси зиммасига тушганлар эса аросатда қолади.

Эслайлик, 2023 йили Хонободда ўтказилган «Дунё садолари» фестивали доирасида Маданият вазирлиги ва Андижон вилояти ҳокимлиги томонидан ёш эстрада хонандалари республика кўрик-танлови ўтказилган, ғолибларга катта мукофот пуллари ваъда қилинган эди. Аммо орадан бир ярим йил ўтса-да, назарда тутилган мукофот пуллари берилмаган, айбни ҳокимлик вазирликка, вазирлик ҳокимликка тўнкаган эди. Бу ҳақда оммавий ахборот воситаларида бонг урилганидан кейингина муаммо бир ёқли бўлганди.

Салкам ўн йил аввал катта-кичик раҳбарларнинг халқ билан доимий мулоқотлари йўлга қўйилиши ортидан одамларнинг кўплаб ташвишлари ечим топгани рост. Лекин шу тахлит учрашувларда айрим мансабдорларнинг аҳён-аҳёнда турли тоифа вакилларига қимматбаҳо совға туҳфа этиши, баъзан моддий ёрдам сўраган аллакимнинг оғзидан чиққанини ортиғи билан муҳайё қилиши кўпларнинг хаёлини бўлаётгани ҳам сир эмас. Мулоқотларда ҳудуддаги умумий муаммолар қолиб, ўзининг молиявий аҳволидан гап очадиган, ҳоким ёки бошқа бирор амалдордан нимадир ундириб қолиш пайида қабул ўтказиладиган манзилларни пойлаб юрадиган тоифа пайдо бўлди. «Берсам халқимга беряпман», дея ҳотамтойлик қиладиган катта мансабдор эса одамларга ваъда қилаётган пул, мулк ёки нархи қиммат совғани сўралган манзилга етказишни кўп ҳолларда ўзидан қуйидаги амалдорлар зиммасига юклайди. Худди юқоридаги танишимнинг жияни билан бўлган ҳолат каби.

Ўйлаб кўрайлик, қуйи бўғиндаги раҳбар бюджет маблағлари тақсимотида ҳал этилиши назарда тутилмаган бу каби масалаларга қандай ечим топади? Кимдан пул сўрайди?

Ўтган йили ноширлик ва китоб савдоси билан шуғулланадиган танишим ёзғириб қолди. Андижондаги туман ҳокими ўринбосарларидан бири икки йил аввал маҳаллада шошилинч ташкил этилаётган кутубхона учун насияга 29 миллион сўмлик китоб сотиб олади. Тўлов амалга оширилаётган паллада ушбу миқдорнинг 3 миллион сўмини кейинроқ етказишга ваъда беради. Бироқ ваъда ҳамон бажарилмаётган экан. Чиндан ҳам, ноширнинг қўлида амалдорнинг тилхати, «олди-берди»нинг чала қолган қисмига оид аудиоёзув бор эди. Афтидан, сўз бораётган кутубхонани адабиётлар билан жиҳозлаш учун ажратилган смета маблағлари етмаган, «кам-кўсти»ни тўлдириш эса ўринбосар зиммасига тушган. Баъзан бюджетдан пул ажратишнинг ёки тўлиқ молиялашнинг имкони йўқ масалалар ортидан қуйи бўғин раҳбарларининг боши берк кўчага кириб қолмаяптими?

2020 йили Марҳамат туманида фаолият юритаётган ўттиздан ортиқ фермерлар каминага мурожаат қилиб, пахтачилик кластери билан ўрталарида юзага келган низо судда кўрилаётганини, суд мажлисларида кузатувчи сифатида иштирок этишимни сўрашди. Жараёнда низонинг моҳиятидан кўра, судьянинг суд мажлисидаги ножоиз хатти-ҳаракатлари, мажлис жараёнида жавобгар, яъни кластерга очиқча ён босаётгани, суд ўтказиш тартибига мутлақо риоя этмаётгани эътиборимни тортди ва... ҳолатни ёритишда фокусни шу тарафга қаратишга мажбур бўлдик.

Аслида кўрилаётган низо жуда жиддий, масаланинг ахлоқий, коррупцияга дахлдор жиҳатлари бор эди. Яъни туманда марказдан келган катта мартабали амалдор иштирокида ўтган тадбирда тажрибали фермер ҳамда ўз соҳасининг устаси бўлган бир мутахассисга иккита автомашина совға қилинади. Автоуловларга кластер ҳомийлик қилади. Бироқ кейинчалик маълум бўладики, машиналар кластернинг ўз даромади эвазига эмас, ўттиздан зиёд фермерларнинг ҳисобига сотиб олинган ва бу пул тақсимот асосида фермерлар ҳақидан уриб қолинган экан. Жиғибийрон бўлган деҳқонлар эса асоссиз харажатларни ундириш учун кластерни судга беришган.

Таассуфки, баъзи раҳбарларнинг ўзгалар ҳисобидан ҳотамтойлик қилиши, боз айтганимиздек, қуйи бўғиндаги раҳбарларни боши берк кўчага йўналтираётган бўлса, жамиятнинг маълум қисмини, жумладан, айрим ёшларни боқимандаликка ундаяпти.

Икки йил аввал «ижтимоий дафтар»лар билан боғлиқ вазифалар муҳокамасига доир бир йиғилишда иштирок этдим. Гап орасида анча бамаъни, зиёли туман ҳокимларидан бири ўзи дуч келган ҳолат ҳақида бироз хафа бўлиб сўз очиб қолди. Маълум бўлишича, ғалла ҳосилдорлиги режадагидан анча баракали бўлган уч-тўрт фермер 10 тоннага яқин буғдойни эҳтиёжманд оилаларга тарқатиш бўйича ҳокимга маслаҳат солади. Ҳоким таклифни бажонидил қўллайди, маҳаллалардан рўйхат тузилиб, ҳар бир оилага 200 килограммдан буғдой етказиб берилади. Эътибордан миннатдорлар қаторида бунга бир оила вакили кескин эътироз билдиради: «Чумчуққа дон сепгандай гап-ку, бу. Тўрт қоп буғдой нима бўлади? Нега ҳеч бўлмаса, 500 килограммдан бермайсизлар?!»

Боқимандаликни таърифлашга бундан ортиқ мисол бўлмаса керак, тўғрими?

...Бугун давлат раҳбарининг талаби билан жойларда катта-кичик амалдорларнинг ёшлар билан учрашувлари мунтазам равишда ўтказиб келинмоқда. Йигит-қизларнинг кўнглига қулоқ тутиляпти, уларнинг иқтидори ва имкониятларини юзага чиқаришга барча бўғин мансабдорлари яқиндан кўмаклашяпти. Мулоқотлардаги кишини хурсанд қиладиган воқеликлар орасида, гарчи зарурати бўлмаса-да, ноутбук ёки қимматроқ бирор матоҳ ундириш пайига тушаётганлар ҳам тез-тез кўзга ташланяпти.

Бу кетишда, ишқилиб, навқирон авлодни ҳам бора-бора боқимандаликка ўргатиб қўймасак кошкийди, деган хавотирдаман.

Нурилло НЎЪМОНОВ
«ISHONCH»