Tilanchilikni nisbiy jihatdan turli toifaga ajratish mumkin: onlayn tilanchilar, jamoat joylarida xayr so'rab yurganlar va jismoniy nuqsoni bilan tilanib o'tiradiganlar.

Onlayn tilanchilar

Zamon rivojlanishi bilan paydo bo'lgan yangi toifa. Ijtimoiy tarmoqlarda tanishib olganlar, hech kim so'ramasada, oilasi haqida dardini sochadiganlar, sharoiti og'irligini videolarda ko'rsatib yordam so'raydiganlar juda ko'payib ketdi. Ular yana “Qarz berib turing, falon kuni qaytarman” deb zorlanadiganlar firibgarlik bilan tilanchilikni omuxta qilib olishdi. Ularga ko'mak berish orqali boqimanda va qalloblarni ko'paytirib boryapmiz. Ularning orasida hatto tuppa-tuzuk, savodli va axborot texnologiyalarida xabari bor odamlarning ham borligi juda achinarli holat.

“Yo'lkiramga pul qolmadi, kartangizga tashlab beraman”

Ko'chada ketayotganingizda bir toifa odamlarga ko'zingiz tushadi. Ular tuppa-tuzuk kiyingan, gap-so'zlari joyida bo'ladi. Ular uzoqqa ketishi lozimligini, yo'lkirasiga 10-15 ming so'm zarurligini zorlanib aytishadi. Bu toifadagi yo'g'on-yo'g'on yigitlarni, o'ranib olgan, ko'zlari suzilib turadigan ayol-qizlarni ko'p ko'rgansiz. Jamoat joylari, ayniqsa metro atroflari, markaziy ko'chalar “besh-o'n ming so'm berib turing, qiyin vaziyatga tushib qoldim” deya xayr so'rab yurganlar qirilib yotibdi. Odamning rahmini keltirish maqsadida muloyim so'zlab, yolg'onni to'qib tashlashadi. To'g'ri, odamlarning aksariyati berishmaydi, lekin ozginasi ular uchun yetarli. Yuzlab insonlarga ro'para keladi, mo'ltirab turaverganidan keyin besh-oltitasi ishonib berib qo'yadi. Ularning qiyin vaziyati hech tugamaydi. Hatto bugun shaharning bir burchagida ko'rgan odamingiz ertasiga boshqa joyda “tirikchilik” qilayotgan bo'ladi...

Ko'zi ojizlar, aravada yurganlar

Nogironlar eng ta'sirli yo'nalish. Ko'zi ojizlar, jismoniy imkoniyati cheklanganlar orasida ham tilanib yurganlari anchagina. Qizig'i, davlatdan oyma-oy nafaqa olib turadi. Kammi-ko'pmi, bu nisbiy. Lekin shunisi aniq – ularning nafaqasi hatto ayrim ishchilarning oyligidan ko'proq. Yana mahalla xabar olib turadi, ehson tarqatishda ro'yxatining eng oldi shular. Shunga qaramay tilanchilikka o'rganib qolganlar minglab. Aql o'rgatmoqchi emasmizu, lekin bugun nogiron bo'lsada, mehnat qilib, durust pul topayotganlar kam emas. Aravachaga mixlanib qolgan bo'lsada, miyasi butun kishidan yaxshi dasturchi yoki boshqa kasb egasi chiqishi mumkin. Ilmli odam hamma joyga kerak. Bugun hatto uydan chiqmasdan turib ham, pul ishlash imkoniyatlari bolalab ketgan. Albatta, halol yo'l bilan.

* * *

Bu toifalar asosiylar. Svetoforlarda bola ko'tarib qo'l cho'zadiganlar, machitlar atrofida to'planib turadiganlar, salfetka, paypoq kabi arzimas narsalar sotish bahonasida xayr so'raydiganlar ham kundan-kunga ko'payib boryapti. Ayniqsa, umumiy ovqatlanish shoxobchalarida vaziyat juda og'ir. Taomlanib turgan paytingizda kichik suvenirlar, bayroqchalar va boshqa narsalarni stolingizga qo'yib ketishadi. To'g'ri, ular mahsulotni sotib olishga majburlamaydi. Ko'pchiligi sotib olmasangiz, indamay chiqib ketadi. Lekin do'stlar, ota-ona yoki oila bilan ovqatlanish yoki hordiqqa chiqqan insonlarning ko'ngli xijil bo'lib qoladi.

Aytgancha, O'zbekistonda tilanchilik qonunan taqiqlangan. Ma'muriy javobgarlik to'g'risidagi kodeksi 1883-moddasiga asosan, aeroportlarda, vokzallarda, xiyobonlarda, istirohat bog'larida, bozorlarda va savdo majmualari hududlarida, shuningdek, ularga tutash hududlarda, avtomototransport vositalarini vaqtincha saqlash joylarida, ko'chalarda, stadionlarda, bekatlarda, yo'llarning qatnov qismida, moddiy madaniy meros ob'ektlari joylashgan hududlarda, jamoat transportining barcha turlarida va boshqa jamoat joylarida pul, oziq-ovqat mahsulotlari va boshqa moddiy qimmatliklar berishni faol tarzda so'rab, tilanchilik bilan shug'ullanish bazaviy hisoblash miqdorining bir baravaridan uch baravarigacha miqdorda jarima solishga yoki o'n besh sutkagacha muddatga ma'muriy qamoqqa olishga sabab bo'ladi. Agar bunday qoidabuzarlik takroran sodir etilsa, huquqbuzar bir yilgacha qamalishi ham mumkin.

Davlat nazorati ham, zarur bo'lsa jazo ham kerak. Ammo eng muhimi – tilanchilarga pul bermaslik. Ana shundagina gadoylar daryosi jilovlanishi mumkin. Xulosa esa o'zingizdan.

Abror Zohidov