Ana shunday manzillardan biri – qadim So'g'diyona mintaqasida joylashgan hozirgi Navbahor tumanidir. Bu hudud Markaziy Osiyoda paleolit davrining o'rta va so'nggi bosqichi (miloddan avvalgi 100–40–12 ming yilliklar) davrlari ibtidoiy odamlar hayotida ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlar bilan birgalikda madaniy sohadagi o'zgarishlar yuz berishi natijasida insoniyat tsivilizatsiyasining muhim o'choqlaridan biriga aylandi.

– Navbahor tumanidagi “Uchtut” chaqmoqtosh shaxtasi ibtidoiy davrda Markaziy Osiyoda chaqmoqtosh olingan yagona makon hisoblanadi. Bunaqa shaxtalar jahonda kamdan-kam uchraydi, – deydi Navoiy davlat universiteti dotsenti, tarix fanlar nomzodi Xurshid Qurbonov. – Uchtut shaxtalari asosan neolit davriga tegishli bo'lib, ularning 100 dan ortiq izlari Uchtut qishlog'i yaqinida vovush qoyalari ostida hosil bo'lgan neogen qatlami maydonida bizgacha saqlanib qolgan.

Uchtut qishlog'ida 1958 yil X.Muhamedov, 1959 yil A.Okladnikov, 1958-66 yillarda M.Qosimov, T.Mirsaatovlar rahbarligida qazilma ishlari olib boriladi. Dastlabki paytlarda ochilib qolgan yerlardagi chaqmoqtosh g'uddalari yirik toshlar bilan urib ushatilgan. Keyinroq bu yumush yog'och tayoqlar, undan keyin Buxoro ohusining shoxlaridan, yovvoyi ho'kiz, bug'u va boshqa jonivorlar suyaklaridan yasalgan cho'kichlar, kuraklar yordamida amalga oshirilgan. Hozirgacha 48 ta shaxta o'rganilgan va har biri o'rtacha 35-45 kilogrammdan bo'lgan 8000 ta g'udda qazib olingan.

A.Muhammadjonovning ta'kidlashicha, bu qadimiy hududda aholi o'rta tosh davri (Muste – miloddan avvalgi 100-40 ming yilliklar) bosqichidan boshlab yashab kelgan.

Bunga dalil tariqasida Uchtut manzilgohida topib tekshirilgan o'rta tosh davri chaqmoqtosh sindirib olingan xomashyo – koni-sangbur, tosh qurollar yasash ustaxonasi va ibtidoiy odamlar makoni hamda yangi tosh (neolit) davri (miloddan avvalgi 6-4 ming yilliklar)da chaqmoqtosh bo'laklari kavlab olingan eng qadimgi makon “Uchtut shaxtasi”ning o'rni va lahmlarini keltirish mumkin.

Umid Xudoyqulov